Kanë kaluar tre vjet nga sulmi terrorist në Banjskë që mori jetën e policit të Kosovës, Afrim Bunjaku, por pyetja qendrore që vazhdon të mbetet pa përgjigje nuk ka të bëjë më me dinamikën e asaj dite. Ajo që shqetëson tani është se si është e mundur që Milan Radoiçiq, i cili vetë ka pranuar publikisht se drejtoi dhe organizoi sulmin, ende qarkullon lirshëm në Serbi pa u përballur me drejtësinë.
Të lidhura
None found
Data 24 shtator 2023 shënoi një nga momentet më të rënda për sigurinë e Kosovës që nga përfundimi i konfliktit. Në atë ditë, rreshteri Afrim Bunjaku humbi jetën gjatë kryerjes së detyrës, teksa një grup i armatosur sulmonte forcat e policisë në zonën e Banjskës. Megjithatë, në këtë përvjetor të tretë, vëmendja nuk mund të kufizohet thjesht te nderimi i kujtimit të tij.
Ngjarja është kthyer në një test të vërtetë për qëndrimin e Serbisë ndaj Kosovës dhe për vendosmërinë e aleatëve ndërkombëtarë në përballjen me kulturën e pandëshkueshmërisë. Të dhënat kryesore janë të qarta dhe të pamohueshme.
Vetë Radoiçiq pranoi se kishte organizuar grupin që kreu sulmin dhe se ishte përgjegjës për aspektet logjistike. Autoritetet serbe e arrestuan menjëherë pas ngjarjes, por e liruan pas vetëm 24 orësh. Prej atëherë, ai banon i patrazuar në Serbi dhe, sipas informacioneve të bëra publike gjatë këtij viti, atje nuk është ngritur asnjë aktakuzë lidhur me rastin e Banjskës.
Ndërkohë, Kosova ka shënuar përparim në rrugën e saj gjyqësore. Prokuroria Speciale ka paditur 45 individë për sulmin dhe në muajin prill të këtij viti, Gjykata Themelore në Prishtinë shpalli dënimet e para për tre prej të pandehurve. Ky fakt nxjerr në pah edhe më shumë kontrastin midis angazhimit të institucioneve kosovare dhe inercisë së plotë gjyqësore në Serbi ndaj personit që ka marrë përsipër publikisht përgjegjësinë për organizimin e sulmit.
Pra, çështja tashmë e ka tejkaluar vetë Banjskën. Problemi i vërtetë është mesazhi i rrezikshëm që përcillet nga mungesa e ndëshkimit. Nëse një individ mund të pranojë hapur se ka drejtuar një operacion të armatosur brenda territorit të Kosovës, të ndalohet për një kohë të shkurtër nga shteti ku strehohet dhe pastaj të rifitojë lirinë e plotë, atëherë shtrohet një pyetje legjitime për partnerët ndërkombëtarë: deri kur do të lejohet të vazhdojë kjo gjendje?
Në këtë trevjetor, kjo pyetje ka marrë një peshë edhe më të madhe. Mbretëria e Bashkuar ka bërë thirrje që autoritetet serbe të sigurojnë që përgjegjësit, përfshirë edhe Radoiçiqin, të dalin para drejtësisë pa vonesa të tjera. Në të njëjtën linjë janë shprehur edhe Shtetet e Bashkuara dhe Gjermania, duke rikonfirmuar kërkesën për llogaridhënie. Megjithatë, pas tre vitesh, deklaratat politike nuk duken më të mjaftueshme.
Ajo që nevojitet tani është një presion i prekshëm dhe konkret. Vendet perëndimore që mbështesin Kosovën kanë në dorë instrumente diplomatike dhe politike për të bërë të qartë se mosveprimi ndaj përgjegjësve të sulmit në Banjskë nuk mund të trajtohet si një problem i thjeshtë dypalësh midis Prishtinës dhe Beogradit. Një mjet i tillë do të ishte lidhja e çështjes së drejtësisë për Banjskën me rrugën e Serbisë drejt Bashkimit Evropian.
Beogradi nuk mund të pretendojë integrim evropian dhe të përfitojë nga bashkëpunimi me Perëndimin, ndërkohë që refuzon të japë shpjegime për një sulm terrorist kundër Policisë së Kosovës. Kjo nuk kërkon që drejtësia të përdoret si monedhë shkëmbimi në pazare politike. Përkundrazi, duke qenë se thelbi është sundimi i ligjit, partnerët ndërkombëtarë duhet të insistojnë për rezultate të verifikueshme: një hetim serioz, ngritje aktakuze, zhvillim të procesit gjyqësor dhe vendosjen e përgjegjësisë për të gjithë ata që kryen ose organizuan krimet.
Një qasje e tillë është pasqyruar edhe në një amendament të depozituar në Asamblenë Parlamentare të Këshillit të Evropës në qershor të vitit 2026. Dokumenti shprehte shqetësim të thellë për mungesën e përgjegjësisë për Banjskën dhe për faktin që Radoiçiq, pavarësisht pranimit publik të rolit të tij, mbetet i lirë në Serbi. Amendamenti kërkonte bashkëpunim të menjëhershëm nga ana e Serbisë dhe sjelljen e autorëve para drejtësisë, qoftë përmes ekstradimit në Kosovë, qoftë përmes procedimit penal brenda territorit serb.
Ky mekanizëm duhet të jetë në qendër të diskutimeve edhe në këtë përvjetor. Në rast se Serbia nuk pranon ta dorëzojë Radoiçiqin në Kosovë, atëherë ajo është e detyruar ta gjykojë vetë atë. Nëse dështon edhe në këtë hap, atëherë aleatët e saj ndërkombëtarë duhet të kërkojnë llogari politike dhe masa konkrete për këtë mosveprim. Nuk mund të ketë një standard për Kosovën dhe një tjetër për Serbinë.
Kosova ka ndërmarrë hapa ligjorë ndaj personave që ka pasur në dispozicion, gjykatat kanë lëshuar vendime dhe prokuroria ka paditur dhjetëra të implikuar. Ndërkaq, Serbia, ku ndodhet Radoiçiq, ende nuk ka nisur asnjë proces penal kundër tij për ngjarjet në Banjskë. Kjo situatë bëhet edhe më e ndërlikuar duke marrë parasysh pozitën që Radoiçiq ka pasur në strukturat politike serbe në Kosovë.
Ai nuk është një figurë anonime për institucionet në Beograd apo për ato ndërkombëtare. Ka qenë nënkryetar i Listës Serbe dhe një person me raporte të ngushta me qendrat e pushtetit në Serbi. Pas sulmit, ai dha dorëheqje nga posti i tij, ndërsa Shtetet e Bashkuara dhe Britania e Madhe kishin vendosur më parë sanksione ndaj tij. Pikërisht për këto arsye, sulmi në Banjskë nuk mund të trajtohet si një incident i thjeshtë kriminal.
Për Kosovën, ai është i lidhur pazgjidhshmërisht me sigurinë kombëtare, sovranitetin dhe funksionimin e institucioneve në pjesën veriore të vendit. Për bashkësinë ndërkombëtare, ai ka të bëjë me stabilitetin rajonal, respektimin e ligjit dhe kredibilitetin e çdo përpjekjeje për normalizimin e raporteve midis Kosovës dhe Serbisë. Nëse organizatorët kryesorë të një sulmi të tillë mund t’i shpëtojnë përgjegjësisë, atëherë krijohet një precedent tejet i rrezikshëm: dhuna dënohet me fjalë, ndërsa autorët vazhdojnë të jetojnë të qetë.
Ja pse përvjetori i tretë i Banjskës duhet të shfrytëzohet si një moment për të shtruar një kërkesë më të prerë përpara faktorit ndërkombëtar. Nuk mjafton të kërkohet thjesht “drejtësi nga Serbia”. Duhet bërë e qartë se mosndëshkimi sjell pasoja reale. Bashkimi Evropian mund ta vendosë këtë temë në mënyrë të drejtpërdrejtë në tryezën e dialogut me Beogradin. SHBA-ja, Britania dhe Gjermania mund të insistojnë për masa të prekshme dhe afate konkrete për hetimin dhe ndjekjen penale të përgjegjësve. Gjithashtu, institucionet evropiane duhet ta trajtojnë mungesën e llogaridhënies si një çështje thelbësore të sundimit të ligjit dhe jo si një problem që mund të shtyhet pafundësisht.
Afrim Bunjaku nuk ra viktimë e një incidenti të zakonshëm. Ai u vra në krye të detyrës, teksa mbronte institucionin e sigurisë së vendit të tij. Tre vjet më pas, përtej homazheve dhe fjalimeve përkujtimore, mbetet detyrimi i pathyeshëm që përgjegjësit të përballen me drejtësinë. Kosova e ka dhënë përgjigjen e vet përmes sistemit gjyqësor.
Tani është radha e Serbisë. Dhe nëse Beogradi vijon të mos ndërmarrë asgjë, atëherë pyetja nuk është më thjesht pse Serbia nuk po e vendos Radoiçiqin para drejtësisë. Pyetja e vërtetë është se çfarë masash janë të gatshëm të marrin partnerët perëndimorë për ta bindur Serbinë se Banjskë nuk mund të mbetet pa drejtësi.
