Britania e Madhe po zhvillon një satelit robotik që do të kapë pajisje hapësinore jashtë funksionit dhe do t’i nxjerrë nga orbita. I mbiquajtur “pastruesi hapësinor”, ai do të përdorë katër krahë mekanikë për të trajtuar objekte që nuk janë ndërtuar për t’u kapur.
Të lidhura
None found
Agjencia Hapësinore e Mbretërisë së Bashkuar ka lidhur një kontratë prej 61.3 milionë paundësh me ClearSpace UK. Kompania do të projektojë, ndërtojë, lëshojë dhe operojë satelitin në kuadër të programit britanik për largimin aktiv të mbeturinave hapësinore. Lëshimi parashikohet në vitin 2029 nga qendra SaxaVord, në ishullin Unst të arkipelagut Shetland.
Misioni synon të ulë rrezikun që mbeturinat orbitale paraqesin për satelitët aktivë, komunikimet globale dhe sistemet e navigimit. Nëse zhvillohet sipas planit, ai synon të jetë misioni i parë hapësinor i projektuar dhe realizuar nga fillimi në fund në Britaninë e Madhe.
Sateliti robotik do të identifikojë pajisjet që kanë përfunduar misionin, do t’u afrohet dhe do t’i kapë. Më pas do t’i zhvendosë në mënyrë të kontrolluar drejt një orbite më të ulët, prej nga do të rihyjnë në atmosferën e Tokës. Kështu synohet të shmangen përplasjet që mund t’i copëtojnë satelitët e vjetër në mijëra fragmente të rrezikshme.
Katër krahët e pajisjes, që i japin një pamje të ngjashme me kallamarin, mund të lëvizin në mënyrë të pavarur. Ata janë projektuar për të kapur objekte me forma të ndryshme, edhe kur satelitët rrotullohen pa kontroll. Kjo është veçanërisht e vështirë sepse shumica e pajisjeve që ndodhen sot në orbitë nuk janë ndërtuar për t’u kapur ose riparuar nga një mjet tjetër.
Rob Atchinson, drejtor menaxhues i ClearSpace UK, thotë se operacioni kërkon saktësi jashtëzakonisht të lartë. Ai kujton se, që nga vitet 1950, anijet dhe pajisjet hapësinore nuk janë projektuar për t’u prekur apo servisuar gjatë qëndrimit në orbitë. Për këtë arsye, sipas tij, ekipi përballet me një nga problemet më të vështira të robotikës hapësinore: kontrollin nga jashtë të një pajisjeje që nuk është krijuar për një ndërhyrje të tillë.
Atchinson shpjegon se lëvizja e pavarur e secilit krah u jep inxhinierëve mundësinë të kapin edhe forma të ndërlikuara dhe t’i mbajnë ato nën kontroll. Synimi, thekson ai, është që manovra të kryhet në mënyrë të sigurt, me sa më pak rrezik për të prodhuar mbeturina të reja.
Në orbitën e Tokës qarkullojnë aktualisht qindra mijëra fragmente objektesh artificiale. Mes tyre ka satelitë të plotë jashtë funksionit, pjesë raketash, copa metali dhe grimca shumë të vogla të krijuara nga përplasjet e mëparshme. Disa prej këtyre objekteve lëvizin me shpejtësi rreth 27 mijë kilometra në orë.
Në një shpejtësi të tillë, edhe një fragment i vogël mund të dëmtojë rëndë një satelit aktiv. Goditjet mund të prekin elektronikën, panelet diellore ose sistemet e navigimit, ndërsa në raste më të rënda mund ta shkatërrojnë plotësisht pajisjen. Ekspertët shqetësohen se shtimi i mbeturinave mund t’i kthejë përplasjet e veçanta në një varg përplasjesh të reja.
Ky skenar teorik njihet si “Sindroma Kessler”. Ai përshkruan një orbitë aq të mbipopulluar sa fragmentet e krijuara nga një përplasje godasin objekte të tjera dhe nxisin një reaksion zinxhir. Atchinson paralajmëron se, nëse procesi përshkallëzohet, grumbullimi i mbeturinave rreth Tokës mund t’i bëjë disa orbita të papërdorshme ose tepër të rrezikshme për satelitët.
Pasojat do të ndiheshin edhe në Tokë: komunikimet satelitore, navigimi GPS, interneti përmes satelitëve dhe sisteme të tjera mbështeten te funksionimi i sigurt i pajisjeve orbitale. Kjo është arsyeja pse agjencitë hapësinore po kërkojnë mënyra për t’i larguar objektet e panevojshme përpara se ato të shkaktojnë përplasje.
Kapja e një sateliti të vjetër është një manovër delikate. Objektet në hapësirë mund të rrotullohen në mënyrë të paparashikueshme dhe lëvizja e tyre ndikohet nga kushtet orbitale. Një afrim tepër i shpejtë ose një prekje në këndin e gabuar mund ta bëjë trajektoren e objektit edhe më të paqëndrueshme.
Për të kufizuar këtë rrezik, sateliti britanik do të përdorë kamera dhe sisteme kompjuterike që vlerësojnë vazhdimisht pozicionin dhe orientimin e objektivit. Ai fillimisht do t’i afrohet satelitit jashtë funksionit dhe do të analizojë rrotullimin e tij. Kompjuteri në bord do të përllogarisë më pas rrugën më të sigurt të afrimit; krahët do të aktivizohen vetëm kur të jetë përcaktuar pozicioni i duhur për kapje.
Sipas inxhinierëve, pjesa më e madhe e këtij procesi duhet të zhvillohet në mënyrë autonome. Edhe vonesa e vogël në komunikimin mes Tokës dhe satelitit mund të krijojë vështirësi gjatë një manovre kaq të ndjeshme. Prandaj sistemi në bord duhet të vendosë shpejt për korrigjimet e pozicionit dhe për çastin e kapjes.
Pasi objekti të jetë siguruar, pajisja robotike do ta drejtojë drejt një orbite më të ulët për rihyrje të kontrolluar në atmosferë. Fërkimi dhe nxehtësia ekstreme pritet të shpërbëjnë e të djegin pjesën më të madhe të materialit. Për objektet më të mëdha nevojitet planifikim i kujdesshëm, sepse disa pjesë mund t’i mbijetojnë rihyrjes dhe të arrijnë në sipërfaqen e Tokës.
Dy satelitë britanikë që e kanë përfunduar ose po i afrohen fundit të jetës operative janë objektivat e misionit të parë. Ata rrezikojnë të kthehen në mbeturina hapësinore. Në të ardhmen, sipas Atchinson, e njëjta teknologji mund të përdoret edhe për t’i zhvendosur satelitët nga orbita të pasigurta në pozicione më të qëndrueshme, në vend që t’i shkatërrojë. Kjo do të krijonte mundësi të reja për mirëmbajtjen dhe menaxhimin e infrastrukturës hapësinore.
Një veçori tjetër e projektit është përdorimi i përsëritur i satelitit robotik. Ndryshe nga disa sisteme të mëparshme, të cilat shkatërrohen bashkë me objektin e kapur, pajisja e ClearSpace UK synon të mbetet në funksion pas çdo operacioni. Ajo është projektuar të furnizohet sërish me karburant dhe të vendoset në një orbitë të sigurt, ku të presë detyrën e radhës.
ClearSpace UK thotë se kjo mund ta bëjë pajisjen një nga sistemet e para të këtij lloji të afta të kryejnë disa operacione kapjeje dhe largimi. Jetëgjatësia e planifikuar është pesë vjet, por drejtuesit mendojnë se mund të punojë shumë më gjatë. Atchinson ka përmendur mundësinë që, në kushtet e duhura, ajo të përdoret për 10 apo edhe 20 vjet, duke ulur kostot afatgjata të pastrimit të orbitës.
Nisja e vitit 2029 është planifikuar nga SaxaVord, qendra e parë hapësinore në Britaninë e Madhe e licencuar plotësisht për lëshime vertikale raketash. Për dërgimin e satelitit në hapësirë është parashikuar një raketë e kompanisë Rocket Factory Augsburg. Bashkimi i projektimit, ndërtimit, lëshimit dhe operimit në një program kombëtar do të përbënte një hap të rëndësishëm për industrinë britanike. Agjencia Hapësinore Britanike e sheh projektin edhe si mundësi për të forcuar pozicionin e vendit në tregun ndërkombëtar të teknologjive hapësinore.
Kontrata me ClearSpace UK pason prezantimin e Strategjisë Hapësinore të Mbretërisë së Bashkuar, e cila parashikon financime prej 7.8 miliardë paundësh deri në vitin 2030. Katër fushat e saj kryesore janë komunikimet satelitore, monitorimi i objekteve dhe aktiviteteve në hapësirë, servisimi dhe mirëmbajtja në orbitë, si dhe zhvillimi i kapaciteteve për lëshimin e raketave.
Ministrja britanike për Hapësirën, Baronesha Liz Lloyd, e konsideron pastrimin e orbitës të domosdoshëm për zhvillimin afatgjatë të industrisë së komunikimeve satelitore. Ajo thotë se qëndrueshmëria duhet trajtuar nëse kjo industri synon të ketë sukses, ndërsa numri i madh i objekteve dhe mbeturinave që qarkullojnë sot në hapësirë po shton rrezikun për satelitët aktivë.
Sipas Lloyd, zhvillimi i këtyre kapaciteteve mund t’i japë Britanisë edhe një mundësi tregtare: shërbimi i pastrimit të orbitës mund t’u ofrohet jo vetëm kompanive britanike, por edhe operatorëve në mbarë botën.
Publiku britanik do të përfshihet në zgjedhjen e emrit të satelitit. Agjencia Hapësinore Britanike ka njoftuar një konkurs, të planifikuar të nisë të premten, ku qytetarët do të mund të propozojnë emra. Organizatorët shpresojnë të nxisin interesimin për teknologjinë dhe mbeturinat hapësinore; projekti mund të shërbejë gjithashtu për t’u treguar fëmijëve dhe të rinjve rëndësinë e menaxhimit të përgjegjshëm të hapësirës.
Misioni i parë pritet të përfundojë në vitin 2032, por ClearSpace UK e sheh atë si fillimin e një programi më të gjerë. Kompania synon të zhvillojë satelitë të tjerë robotikë për orbita të ndryshme, përfshirë ato më të larta. Përveç largimit të mbeturinave, këto pajisje mund të mirëmbajnë e zhvendosin satelitë aktivë dhe, potencialisht, t’ua zgjasin jetën operative.
Drejtuesit e kompanisë besojnë se, në një të ardhme më të largët, teknologji të ngjashme mund të mbështesin edhe misionet njerëzore drejt Hënës. Atchinson ka shprehur ambicien që kompanitë britanike të jenë ndër udhëheqëset e kësaj industrie të re. Sipas tij, programi është një investim si në të ardhmen e industrisë britanike, ashtu edhe në përdorimin më të sigurt të hapësirës.
Për dekada, njerëzimi ka dërguar mijëra satelitë e raketa në hapësirë pa pasur gjithmonë një plan të qartë për largimin e tyre pas misionit. Pasojat po bëhen më të dukshme teksa shtohen satelitët komercialë dhe zgjerohen shërbimet hapësinore. ClearSpace UK synon të trajtojë një pjesë të këtij problemi, por suksesi do të varet nga aftësia e robotit për të kapur e zhvendosur pa rrezik pajisje që nuk janë projektuar për ndërhyrje të tilla.
Nëse misioni del me sukses, ai mund të hapë rrugën për shërbime ku satelitët e përfunduar nuk braktisen në orbitë, por riparohen, zhvendosen ose largohen në mënyrë të kontrolluar. Për Britaninë e Madhe kjo do të ishte një mundësi për t’u pozicionuar në krye të një sektori në zhvillim; për pjesën tjetër të botës, një hap drejt ruajtjes së orbitave të Tokës të sigurta dhe të përdorshme për brezat e ardhshëm. /GazetaExpress/
