SHBA-ja, Rusia dhe Kina po i përshpejtojnë përpjekjet për të dërguar reaktorë bërthamorë në Hënë, në një konkurrencë që prek eksplorimin hapësinor, kontrollin e burimeve hënore dhe ndikimin gjeopolitik.
Të lidhura
None found
Planet e tre fuqive shënojnë një etapë të re në garën për Hënën. Energjia bërthamore shihet si mënyra për të furnizuar bazat e ardhshme dhe për të mbështetur misione afatgjata në sipërfaqen hënore.
NASA synon që deri në dhjetor të vitit 2030 të ketë gati për lëshim një reaktor që do të vendoset pranë polit jugor të Hënës. Rusia, në bashkëpunim me Kinën, planifikon të instalojë një sistem të ngjashëm deri në vitin 2036.
Këto projekte janë pjesë e synimit për të ndërtuar baza të përhershme, për të shfrytëzuar burime si uji i ngrirë dhe për ta kthyer Hënën në një pikë nisjeje për ekspeditat drejt Marsit dhe pjesëve të tjera të Sistemit Diellor.
Sigurimi i energjisë mbetet një prej pengesave kryesore për funksionimin afatgjatë të bazave hënore.
Panelet diellore mund të prodhojnë energji vetëm gjatë periudhave me ndriçim, ndërsa nata në Hënë zgjat më shumë se dy javë tokësore. Në zonat pranë polit jugor, temperaturat mund të lëvizin nga rreth 54 gradë Celsius deri në -203 gradë Celsius.
Ndryshe nga panelet diellore, reaktorët bërthamorë mund të japin energji pa ndërprerje dhe nuk varen nga prania e rrezeve të diellit. Për këtë arsye, ata konsiderohen të përshtatshëm për një bazë që duhet të punojë për periudha të gjata.
Reaktori amerikan Lunar Reactor 1 pritet të gjenerojë rreth 20 kilovat energji elektrike dhe të funksionojë për pesë vjet pa pasur nevojë për ndërhyrje njerëzore.
Projekti rus Selena është konceptuar për të prodhuar deri në 10 kilovat dhe për të vepruar në mënyrë autonome për rreth një dekadë.
NASA i ka përshpejtuar planet e saj për shkak të shqetësimit se një sistem i zhvilluar nga Rusia dhe Kina mund t’u sigurojë këtyre vendeve epërsi strategjike në Hënë.
Washingtoni druhet gjithashtu se vendosja e një reaktori në një zonë të caktuar mund të pasohet nga krijimi i një hapësire de facto të kufizuar për aktorët e tjerë.
Objekti i konkurrencës nuk është vetëm prodhimi i energjisë. Kontrolli i territoreve të pasura me burime, veçanërisht i depozitave të akullit të ujit pranë polit jugor, mund të jetë vendimtar për misionet e ardhshme.
Uji mund të shërbejë për konsum, për prodhimin e oksigjenit dhe hidrogjenit, si dhe për krijimin e karburantit të raketave jashtë Tokës.
Megjithatë, planet për vendosjen e reaktorëve bërthamorë në Hënë kanë shkaktuar shqetësim mes ekspertëve.
Rreziku më i madh lidhet me fazën e transportit. SHBA-ja dhe Rusia thonë se reaktorët do të qëndrojnë të çaktivizuar gjatë udhëtimit drejt Hënës, por një aksident gjatë lëshimit të raketës mund të sjellë pasoja të paparashikueshme.
Një prej skenarëve shqetësues është përplasja e një reaktori në det. Në rrethana të caktuara, uji mund të ndikojë në proceset neutronike dhe të shtojë rrezikun e një reaksioni bërthamor.
Rasti i satelitit sovjetik Kosmos 954, në vitin 1978, mbetet një precedent i rëndësishëm. Pajisja, e cila kishte një burim energjie bërthamore, u rikthye në mënyrë të pakontrolluar në atmosferë dhe shpërndau materiale radioaktive në rreth 124 mijë kilometra katrorë në Kanadanë veriore.
Një tjetër ngjarje e debatueshme ndodhi në Rusi në vitin 2019, kur një raketë eksperimentale u rrëzua në Detin e Bardhë. Ekspertët amerikanë e kanë lidhur incidentin me një sistem shtytës bërthamor, ndërsa Moska e ka mohuar këtë shpjegim.
Pasojat e një aksidenti në Hënë do të ishin të ndryshme nga ato të një incidenti në Tokë.
Pa atmosferë dhe me gravitet shumë më të ulët, materialet e çliruara nga një shpërthim mund të përhapen në distanca të konsiderueshme.
Kjo do të krijonte pikëpyetje për sigurinë e astronautëve dhe mjeteve që do të punonin në afërsi.
Ekspertët paralajmërojnë se një ngjarje e tillë mund të lërë pas zona të ndotura radioaktive, të papërshtatshme për astronautët dhe pajisjet për një kohë të gjatë.
Vështirësi paraqet edhe përfundimi i ciklit të funksionimit të reaktorit. Në Tokë, çaktivizimi kërkon një proces kompleks që mund të zgjasë vite, ndërsa planet për Hënën parashikojnë që materialet radioaktive të mbeten atje pasi reaktori të ndalojë së punuari.
NASA synon të përdorë HALEU, uranium me pasurim të ulët dhe përmbajtje të lartë, i cili konsiderohet alternativë më e sigurt ndaj uraniumit shumë të pasuruar.
Megjithatë, kapaciteti i furnizimit me HALEU në SHBA mbetet i kufizuar.
Çështja bëhet edhe më e ndërlikuar pasi Rusia është ndër prodhuesit kryesorë të këtij lloji uraniumi, ndërsa SHBA-ja ka kufizuar importet e uraniumit rus që nga viti 2024 për shkak të luftës në Ukrainë.
Rusia dhe Kina nuk kanë publikuar të gjitha të dhënat lidhur me karburantin që planifikojnë të përdorin në reaktorët e tyre hënorë.
Ky sektor po tërheq edhe kompanitë private amerikane.
Space Nuclear Power Corporation është një prej kompanive që mund të garojë për kontratën e NASA-s. Ndërkohë, Pentagoni ka përzgjedhur Antares për zhvillimin dhe demonstrimin e një mikroreaktori që do të përdoret në hapësirë.
Mikroreaktorët mund të ofrojnë një zgjidhje për furnizimin e bazave të ardhshme, por ende nuk është vërtetuar plotësisht se një sistem i tillë mund t’u rezistojë kushteve ekstreme të Hënës.
Shkencëtarët duhet të zgjidhin çështje të tilla si menaxhimi i nxehtësisë, mbrojtja nga rrezatimi dhe ruajtja e qëndrueshmërisë së strukturës së reaktorit.
Përtej sfidave teknike, këto projekte mbartin një peshë të dukshme gjeopolitike.
SHBA-ja, Kina dhe Rusia synojnë të sigurojnë pozicion dominues në fazën e ardhshme të eksplorimit hënor. Një burim i qëndrueshëm energjie mund të përbëjë një hap kyç drejt ndërtimit të bazave të përhershme.
Megjithatë, ekspertët i konsiderojnë tepër ambicioze afatet e shpallura. Deri tani, asnjë shtet nuk disponon një sistem tërësisht të testuar që mund të transportojë në mënyrë të sigurt një reaktor të rëndë në sipërfaqen e Hënës.
Pyetja kryesore nuk është vetëm se cila fuqi do ta dërgojë e para një reaktor në Hënë, por edhe nëse kjo garë do të zhvillohet përmes rivalitetit apo bashkëpunimit ndërkombëtar.
Ekspertët kanë paralajmëruar se ndërthurja e konkurrencës hapësinore me teknologjinë bërthamore mund ta bëjë kapitullin e ardhshëm të eksplorimit të Hënës më të fuqishëm, por njëkohësisht edhe më të rrezikshëm.
