Në një bashkëbisedim me revistën “Fortune Greece”, Linda Rama ka trajtuar mundësitë dhe vështirësitë me të cilat përballet Ballkani Perëndimor, duke nënvizuar se rajoni gjendet në një pikë kalimtare midis qëndrueshmërisë ekonomike dhe një afrimi të qëndrueshëm drejt Bashkimit Evropian.
Eksperte e fushës ekonomike me një angazhim të theksuar në çështjet sociale dhe njohuri të thelluara mbi ndryshimet shoqërore, politike dhe ekonomike në zonë, Linda Rama shqyrton transformimet thelbësore, sfidat dhe perspektivat e rajonit. Ajo mban titullin PhD në Ekonomi, është një nga themelueset e Qendrës për Nxitjen e Zhvillimit Njerëzor në Shqipëri dhe bashkëshortja e Kryeministrit të Shqipërisë, Edi Rama. Këndvështrimi i saj është unik dhe thellësisht analitik. Puna e saj afatgjatë në sferën e të drejtave të njeriut dhe barazisë sociale ka pasur ndikim të konsiderueshëm përtej kufijve të Shqipërisë, duke ofruar një optikë të veçantë eksperti mbi Ballkanin Perëndimor, si nga brenda ashtu edhe nga jashtë, në cilësinë e një “ekonomisteje strukturore” të specializuar në zhvillimin social, etikën e punës dhe aftësitë profesionale.
Të lidhura
None found
Gjatë intervistës, Linda Rama thekson se pyetja kyçe për Ballkanin Perëndimor sot është nëse institucionet, kompanitë dhe vetë shoqëritë mund të përshtaten aq sa duhet për të lulëzuar brenda sistemit të BE-së dhe, në të njëjtën kohë, në një mjedis global të përshkuar nga fragmentimi, tensionet e sigurisë, përparimi i shpejtë teknologjik, emergjenca klimatike dhe paqartësia gjeopolitike.
Ajo e vlerëson Planin e ri të Rritjes për Ballkanin Perëndimor si një shans të rëndësishëm për t’i sjellë shtetet e zonës rreth një platforme të përbashkët reformash dhe avancimi ekonomik. Sipas saj, “rregullat e reja të lojës” do të ndërtohen mbi themele të tilla si institucionet që frymëzojnë besim, bizneset e afta për rritje në shkallë, politikat lehtësuese për përhapjen e inovacionit dhe teknologjisë në arsim, si dhe një bashkëpunim rajonal që gjeneron një hapësirë ekonomike më të madhe, në vend të ndasive të vogla politike.
Si e përshkruani fazat e transformimit të rajonit që nga vitet ’90 dhe çfarë ndryshimesh ka pësuar ai deri në ditët e sotme?
Ballkani Perëndimor është një nga territoret në Evropën e pas vitit 1990 që ka kaluar nëpër metamorfoza jashtëzakonisht të thella politike, shoqërore dhe ekonomike. Pa asnjë dyshim, në rastin e Shqipërisë, përmasat e këtij transformimi kanë qenë edhe më rrënjësore se në vendet fqinje, sidomos po të kemi parasysh izolimin e skajshëm komunist nga rajoni dhe bota, si dhe një të kaluar para-komuniste thellësisht të pazhvilluar. Shpërblimi i vërtetë i këtij ndryshimi madhor historik do të vijë vetëm me integrimin e plotë të Ballkanit Perëndimor në Bashkimin Evropian.
Në tre dekadat e shkuara, menaxhimi makroekonomik është përmirësuar në vija të përgjithshme, financat publike janë konsoliduar, shërbimet publike në platformat digjitale janë shtrirë, lidhjet infrastrukturore kanë avancuar dhe ekziston një ndërgjegje shumë më e fortë se cilësia e qeverisjes nuk është një detaj anësor, por shtylla mbi të cilën ngrihet transformimi ekonomik. Sot, çështja për rajonin është nëse institucionet, ndërmarrjet dhe shoqëritë tona mund të zhvillojnë aftësinë adaptive për të pasur sukses brenda kuadrit të BE-së dhe përballë një bote të përcaktuar nga copëzimi, kërcënimet e sigurisë, shpejtësia e inovacionit teknologjik, kriza klimatike dhe pasiguria gjeopolitike.
Ku gjendet rajoni në momentin aktual?
Sipas meje, jemi në një fazë të ndërmjetme. Ballkani Perëndimor ka lënë pas fazën e stabilizimit elementar ekonomik, por nuk ka hyrë ende në një etapë konvergjence të qëndrueshme dhe të shtyrë nga produktiviteti me BE-në. Ndërkohë, kapërcimi i hendekut institucional ndërmjet rajonit dhe Bashkimit Evropian vazhdon të jetë pika më e dobët për çdo vend këtu. Duke iu referuar ekonomisë, është e dukshme që rritja në vetvete nuk mjafton më.
Rëndësi ka struktura e rritjes. Cilësia dhe gjithëpërfshirja e saj janë thelbësore. Dhe mbi të gjitha, aftësia për të garantuar një sekuencë të drejtë reformash dhe për t’i shndërruar politikat në transformim të vërtetë ekonomik e shoqëror. Gjatë kësaj rruge, zgjerimi i ekonomisë së rajonit rëndohet nga rënia e popullsisë, plakja, emigracioni, përmasat e kufizuara të tregjeve dhe bizneseve, hapësira e ngushtë fiskale, tregjet e cekëta të kapitaleve, mungesa e forcës së punës dhe mospërputhja e aftësive, si dhe institucionet që shpesh herë janë më të zonjat për kontroll sesa për bashkërendim. Megjithatë, digjitalizimi, inovacioni dhe investimet e bëra ndër vite në kapitalin njerëzor përbëjnë aleatët më të fuqishëm për të tejkaluar një pjesë të këtyre trysnive.
A është i dukshëm ndryshimi për një sipërmarrës që viziton sot Ballkanin Perëndimor, veçanërisht pas vitit 2020?
Ndryshimi në rajon po bëhet çdo ditë e më i prekshëm dhe Ballkani Perëndimor po shndërrohet gradualisht në një vend më të mirë për të jetuar. Ta ilustrojmë me rastin e Shqipërisë. Fluksi i turistëve që e vizitojnë është katërfishuar në raport me dhjetë vjet më parë, dhe veçanërisht pas vitit 2020 vendi përjetoi një bum të jashtëzakonshëm vizitorësh, duke i dhënë një hov të ri sektorit të turizmit dhe atyre të lidhur me të. Ky realitet buron nga një vizion modernizues i përqendruar te reformat, i cili materializohet çdo ditë e më shumë falë përpjekjeve të institucioneve shtetërore, sipërmarrësve dhe vetë komuniteteve.
Po ashtu, është me rëndësi të theksohet se perceptimi në ndryshim për rajonin është ndikuar edhe nga qasja e re e BE-së ndaj zhvillimit të Ballkanit Perëndimor. Konkretisht, Bashkimi Evropian është përpjekur të mos përsërisë gabimet e proceseve të mëparshme të zgjerimit. Kjo pasqyrohet në metodologjinë e re të zgjerimit dhe në iniciativën strategjike e financiare të quajtur Plani i ri i Rritjes për Ballkanin Perëndimor. Ky instrument përfaqëson një mundësi konkrete që i ka afruar vendet e zonës rreth një agjende të përbashkët reformuese dhe zhvillimi ekonomik, duke e bërë rajonin më të ndërlidhur dhe duke nxitur një garë pozitive mes tyre për të avancuar drejt anëtarësimit. Duke filluar nga viti 2023, agjenda mori një ngjyrim më të theksuar gjeopolitik dhe u lidh drejtpërdrejt me procesin e pranimit.
Plani i Rritjes dhe Instrumenti përkatës për Reformën dhe Rritjen e lidhën financimin me zbatimin konkret të reformave dhe mundësuan një qasje graduale në elementë të Tregut të Përbashkët të BE-së para anëtarësimit. Kjo shënon një etapë të re: më politike, më sfiduese dhe me potencial më të madh transformues, e cila synon jo vetëm një rajon më të lidhur, por edhe më funksional dhe të pajtueshëm me standardet evropiane.
Çështja më jetike për rajonin është të mos humbasë më kohë dhe të fitojë besim tek vetja. Mbetet për t’u parë si do të evoluojë rruga e pranimit, por ajo që ngjall shpresë është se asnjëherë më parë nuk është diskutuar aq shumë sa vitet e fundit se cili vend i Ballkanit Perëndimor do të jetë anëtari i radhës i BE-së.
Cili është roli i përhapjes së teknologjisë dhe inovacionit për rajonin?
Shpesh e trajtojmë inovacionin sikur çdo vend duhet të jetë pionier në kufijtë e teknologjisë. Por për shumicën e ekonomive të vogla dhe me të ardhura mesatare, si ato të rajonit tonë, përfitimi i vërtetë ekonomik nuk qëndron tek zbulimi në kufi. Ai qëndron tek aftësia për të përthithur, përshtatur, shkallëzuar dhe përgjithësuar teknologjitë ekzistuese në të gjithë ekonominë me shpejtësi dhe gjerësi. Pyetja më transformuese për vendet e Ballkanit nuk ka të bëjë me aftësinë për të krijuar teknologji të reja, por me kapacitetin për t’i përhapur ato.
Kjo mund të duket më pak tërheqëse sesa ambicia për t’u bërë Silicon Valley i radhës, por në thelb është shumë më jetike. Rajoni ka nevojë të rrisë produktivitetin dhe të përmirësojë cilësinë e rritjes. Produktiviteti nuk zmadhohet nga një a dy firma të shkëlqyera. Ai rritet kur mijëra kompani përmirësojnë mënyrën e prodhimit, menaxhimit, eksportit, trajnimit të stafit, përdorimit të të dhënave dhe integrimit në zinxhirët e furnizimit.
Çfarë kërkon kjo nga qeveritë dhe nga bizneset në praktikë?
Së pari, procesi i digjitalizimit nuk duhet të kufizohet vetëm në lehtësirat për konsumatorin, por duhet të depërtojë në bërthamën prodhuese të ekonomisë: në industri, logjistikë, bujqësi, turizëm, energjetikë dhe shërbime për biznesin.
Së dyti, profili i sipërmarrësit postkomunist ishte ai i një individi ambicioz, të gatshëm për rrezik dhe për të shfrytëzuar mundësitë e një natyre tjetër, të diktuara nga faza e zhvillimit dhe problematikat e tranzicionit. Mirëpo, këta sipërmarrës jo domosdoshmërisht ishin të pajisur për të adoptuar praktikat e reja të menaxhimit në epokën e revolucionit teknologjik. Sot, kompanitë kanë nevojë për avancim menaxherial po aq sa për atë teknik. Një makineri e vetme nuk transformon dot një ndërmarrje. Janë të domosdoshme praktikat e reja organizative, qeverisja e mirëfilltë, menaxhimi profesional dhe aksesi në tregje.
Së treti, shteti ka një funksion të rëndësishëm, jo duke zëvendësuar nismën private, por duke lehtësuar përhapjen e inovacionit përmes arsimit, infrastrukturës, standardeve, politikës së konkurrencës dhe një sistemi inteligjent të prokurimit publik.
Cilat nisma qeveritare kanë bërë diferencën në Shqipëri vitet e fundit?
Në fushën e inovacionit dhe teknologjisë, në një ambient fillimisht shumë skeptik, para një dekade qeveria shqiptare e përshkallëzoi revolucionin digjital në shërbimet publike, duke e kthyer në një përparësi kombëtare me objektiva të matshëm dhe duke e mbështetur atë me fonde të plota dhe kapital njerëzor të cilësisë së lartë. Nga 14 shërbime online që ekzistonin në vitin 2013, sot ofrohen 1,275 shërbime elektronike për rreth 3.5 milionë qytetarë dhe biznese. Ndërmjet institucioneve shkëmbehen 850 mijë dokumente për të plotësuar dosjet e aplikantëve dhe 66 regjistra elektronikë të ndërlidhur mes agjencive qeveritare bëjnë të mundur mbushjen automatike të 70% të fushave në formularët e aplikimit në platformën e-Albania.
Kjo arritje mbresëlënëse është vlerësuar nga disa sisteme vlerësimi ndërkombëtare, të cilat e rendisin Shqipërinë në kategorinë e vendeve me një indeks “shumë të lartë” të zhvillimit të qeverisjes elektronike dhe një indeks të lartë të maturitetit të Gov Tech. Kursimet në kohë, para, materiale dhe stres janë të pallogaritshme.
Ana tjetër e medaljes përbëhet nga kompanitë që ende hezitojnë të përqafojnë digjitalizimin, ndërkohë që Shqipëria po ndërton një fokus të ri: mbështetjen publike për inovacionin. Në këtë drejtim, Serbia shërben si një model i suksesshëm, duke pasur një nga ekosistemet më të forta të inovacionit dhe startupeve në Ballkanin Perëndimor, veçanërisht rreth Beogradit dhe Novi Sadit. Mbështetja e fuqishme qeveritare përmes investimeve në parqe teknologjike, stimujve për startup-et, përfitimeve fiskale për kompanitë e IT-së dhe granteve të Fondit të Inovacionit të Serbisë kanë qenë kontribute thelbësore për këtë përparim. Si përfundim, vendet e Ballkanit Perëndimor jo vetëm duhet të përshpejtojnë agjendën e digjitalizimit, por edhe të krijojnë një model ku inovacioni nuk trajtohet më i ndarë mes administratës publike dhe sipërmarrjes private, por ku të dyja palët bashkëveprojnë përmes mekanizmave të strukturuar të inovacionit të hapur.
Cila është lidhja mes talentit dhe inovacionit në rajon?
Ballkanit Perëndimor nuk i ka munguar kurrë talenti njerëzor apo potenciali intelektual. Përkundrazi, rajoni ka nxjerrë vazhdimisht personalitete të shquara në fusha të ndryshme si inxhinieria, mjekësia, sipërmarrja, dizajni, matematika, ekspertiza profesionale dhe shërbimet digjitale. Problemi nuk ishte mungesa e talentit, por mungesa e një ekosistemi ekonomik e shoqëror që ta shfrytëzonte dhe ta mbante atë brenda vendit.
Për më tepër, inovacioni në këtë zonë nuk lindi nga bollëku i burimeve, por pikërisht ngaqë njerëzit e talentuar qenë të detyruar të gjenin zgjidhje efikase dhe krijuese me mjete të kufizuara. Një nga avantazhet kryesore të rajonit është kapaciteti për t’u përshtatur. Duke qenë se bizneset dhe individët u desh të vepronin shpesh në kushte pasigurie ekonomike, shumë sipërmarrës dhe profesionistë zhvilluan një kulturë fleksibiliteti, zgjidhje problemesh dhe rezistence. Këto tipare janë jashtëzakonisht të çmuara në ekonomitë moderne të shtyra nga inovacioni.
Në mënyrë të ngjashme, diaspora e madhe e rajonit e ka forcuar këtë lidhje midis talentit dhe inovacionit. Profesionistët që janë arsimuar ose punojnë jashtë shtetit po kontribuojnë gjithnjë e më tepër përmes investimeve, mentorimit, rrjeteve ndërkombëtare dhe transferimit të njohurive e kulturës së biznesit drejt vendeve të origjinës.
Si mund të ndalet ikja e trurit përballë ritmit të shpejtë të teknologjisë?
Pas rënies së komunizmit, shumë shtete të Ballkanit Perëndimor trashëguan një avantazh të madh: një popullsi dukshëm më të re se mesatarja evropiane. Kjo përbënte një dhuratë të rëndësishme demografike dhe një mundësi të artë për zhvillim afatgjatë.
Megjithatë, në vend që ta shfrytëzonte plotësisht këtë përparësi, rajoni humbi gradualisht një pjesë të madhe të tij. Fillimisht përmes valëve të fuqishme të emigracionit të nxitur nga papunësia, pasiguria ekonomike dhe destabiliteti politik. Më pas, rënia e lindshmërisë i përkeqësoi edhe më tej presionet demografike. E thënë troç, rajoni nuk kishte forcën ekonomike dhe qëndrueshmërinë institucionale për të mbajtur një pjesë të mirë të kapaciteteve të veta njerëzore.
Është bërë e qartë se pa mundësi të qëndrueshme ekonomike, frenimi i lëvizshmërisë është thuajse i pamundur. Njerëzit gravitojnë natyrshëm atje ku perceptojnë mundësi, siguri dhe vlerësim profesional. Por pikërisht këtu mendoj se nevojitet një ndryshim mendësie. Fenomeni i ikjes së trurit është real dhe i kushtueshëm. Sidoqoftë, diaspora nuk përfaqëson vetëm një simptomë humbjeje. Ajo mund të kthehet në një pasuri strategjike, nëse ndalojmë së menduari për kapitalin njerëzor në terma thjesht territorialë.
Pyetja nuk është më thjesht se si t’i mbajmë të gjithë në shtëpi, gjë që as nuk është realiste e as domosdoshmërisht e dëshirueshme. Pyetja është se si ta shndërrojmë lëvizshmërinë në qarkullim dhe qarkullimin në zhvillim. Duhet të krijojmë kushte të brendshme ku të qëndruarit, ose të kthyerit, të jetë një zgjedhje racionale. Njerëzit nuk ikin thjesht për paga më të larta. Ata ikin edhe për shkak të paparashikueshmërisë, mungesës së meritokracisë, burokracisë së rënduar, mjediseve të dobëta kërkimore dhe ndjesisë se mundi nuk përputhet me mundësinë. Pra, zgjidhja e gjëegjëzës së talenteve nuk është sentimentale, por strukturore. Institucione më të forta, qytete më të jetueshme, shkolla e universitete më cilësore dhe një sektor privat më dinamik janë të gjitha pjesë e një politike efektive për talentet.
A mund të transformohen disa tipare kulturore të rajonit në favor të rritjes?
Çështja e kulturës është mbase më delikatja, pasi kultura shpesh përmendet ose me shumë sipërfaqësi, ose me një fatalizëm të tepruar.
Shpesh dëgjojmë se rajoni pengohet nga mosbesimi, të parit afatshkurtër, hierarkitë e ngurta, frika nga dështimi, informaliteti ose prirja për t’u mbështetur në rrjete personale e jo në sisteme të paanshme. Këto vëzhgime kanë një bazë të vërtete. Por kultura nuk është një fat i pashmangshëm. Ajo ndryshon kur ndryshojnë stimujt, kur ndryshojnë institucionet dhe kur shoqëria fillon të vlerësojë e shpërblejë sjellje të ndryshme.
Nëse një i ri sheh që iniciativa ndëshkohet, konformizmi favorizohet dhe rregullat zbatohen në mënyrë selektive, atëherë një kulturë e kujdesit dhe cinizmit do të përjetësohet. Por nëse institucionet fillojnë të promovojnë kompetencën, transparencën, bashkëpunimin dhe guximin për të eksperimentuar, atëherë edhe normat kulturore do të pësojnë një metamorfozë.
Me fjalë të tjera, kultura nuk transformohet me leksione morale, por përmes përvojave të përsëritura se çfarë funksionon dhe çfarë vlerësohet realisht. Do të doja të shtoja se rajoni ndonjëherë e nënvlerëson një nga pasuritë e tij potenciale: dendësinë relacionale. Ballkani Perëndimor është një hapësirë afërsie, ku gjuha, referencat historike, rrëfimet dhe njohjet njerëzore ndërthuren. Këto mund të jenë burime fërkimi, por njëkohësisht mund të kthehen në një avantazh ekonomik. Zonat nuk rriten vetëm përmes konkurrencës. Ato rriten edhe falë rrjeteve, komplementaritetit dhe platformave të përbashkëta.
Si mund të shfrytëzohet hapësira e paeksploruar për bashkëpunim rajonal?
Ballkani Perëndimor nuk ka nevojë të bëhet diçka tjetër për të pasur sukses. Ai duhet të bëhet më efikas në shfrytëzimin e asaj që zotëron tashmë: talentin, afërsinë gjeografike, energjinë sipërmarrëse, përshtatshmërinë dhe një ndërgjegjësim në rritje se modelet e vjetra të zhvillimit kanë mbërritur në kufijtë e tyre. Kapitulli i ardhshëm për rajonin nuk do të shkruhet me deklarata madhështore. Ai do të shkruhet nga aftësia jonë për të ndërtuar institucione që gjenerojnë besim, kompani që mund të rriten në shkallë, politika që nxisin përhapjen e dijes dhe një bashkëpunim rajonal që krijon një treg më të madh ekonomik, në vend të ndasive të vogla politike.
Nëse arrijmë ta bëjmë këtë, atëherë Ballkani Perëndimor mund të shndërrohet nga një periferi që përpiqet të kapë ritmin, në një pjesë të lidhur, inteligjente dhe gjithnjë e më të rëndësishme të së ardhmes evropiane. Dhe pikërisht këtu qëndron arsyeja e vërtetë për optimizëm: sepse mundësia më e madhe e rajonit nuk qëndron në pritjen që historia të përmirësohet vetë, por në të mësuarit se si të organizohemi më mirë. Dhe së bashku.
