Gjetja e mbetjeve mortore në disa zona të Zubin Potokut, të cilat dyshohet se u përkasin viktimave të luftës së fundit në Kosovë, përbën një hap me peshë për sqarimin e fatit të personave të zhdukur dhe hetimin e krimeve ende të pazbardhura nga vitet 1998-1999.
Të lidhura
None found
Pas zbulimeve fillestare, organet e drejtësisë në Kosovë kanë filluar ekzaminimet mjeko-ligjore dhe analizat e ADN-së. Këto procedura synojnë identifikimin e viktimave dhe përcaktimin e rrethanave të vdekjes së tyre, duke u dhënë mundësinë familjeve që kërkojnë prej dekadash të mësojnë çfarë u ka ndodhur të afërmve të zhdukur.
Rasti ka rikthyer vëmendjen te varrezat masive, si dhe te domosdoshmëria për më shumë bashkëpunim ndërinstitucional në gjetjen e vendeve të dyshuara dhe ndriçimin e krimeve të luftës.
Lidhur me këto zhvillime, eksperti austriak Gunther Fehlinger foli për “Bota sot”, duke e cilësuar zbulimin e mbetjeve njerëzore në disa lokacione të Zubin Potokut si jashtëzakonisht të rëndësishëm për Kosovën, familjarët e të zhdukurve dhe hetimin e krimeve të pazgjidhura të luftës.
Sipas tij, trajtimi i këtyre gjetjeve duhet të bëhet me dinjitet, profesionalizëm të plotë forenzik dhe kujdes juridik. Ai theksoi se analizat e ADN-së duhet të vërtetojnë identitetin e secilës viktimë, ndërsa prokurorëve u takon të përcaktojnë kohën, rrethanat dhe përgjegjësinë për çdo vdekje.
Fehlinger paralajmëroi se, derisa këto procedura të përmbyllen, asnjë pretendim për identitetin e viktimave apo për autorë konkretë nuk duhet të paraqitet si përfundimtar. Sipas tij, identifikimi dhe përcaktimi i përgjegjësive duhet të mbështeten vetëm në prova të sakta dhe në respektimin e standardeve ligjore e forenzike.
Eksperti vlerësoi gjithashtu se gjetjet tregojnë se lokacione varrezash të panjohura mund të zbulohen edhe 27 vjet pas përfundimit të luftës, falë dëshmive të reja, hetimeve forenzike dhe punës profesionale të institucioneve.
Çdo vend i identifikuar, sipas tij, mund t’u sjellë përgjigje familjeve që presin prej dekadash. Në të njëjtën kohë, lokacionet mund të ruajnë dëshmi për rrëmbime, ekzekutime, fshehje trupash dhe tentativa për ta penguar drejtësinë.
Fehlinger tha se suksesi i hetimeve nuk mund të gjykohet vetëm nga numri i mbetjeve të zbuluara. Vlerësimi duhet të përfshijë edhe ruajtjen e vendngjarjeve, identifikimin përmes ADN-së, sigurimin e zinxhirit të provave, intervistimin e dëshmitarëve dhe hetimin e personave që mund t’i kenë urdhëruar, kryer ose fshehur krimet.
Sipas ekspertit austriak, zbulimet në Zubin Potok ia shtojnë peshën Deklaratës për Personat e Zhdukur, të miratuar gjatë dialogut Kosovë-Serbi në vitin 2023. Ky dokument parashikon bashkëpunim për sqarimin e fatit të të zhdukurve dhe shkëmbimin e informatave përkatëse.
Ai kërkoi që Bashkimi Evropian të këmbëngulë për zbatimin e plotë të marrëveshjes. Serbia, sipas Fehlingerit, duhet të mundësojë qasje pa kufizime në arkivat ushtarake, policore, komunale, shtetërore dhe të shërbimeve të sigurisë që lidhen me periudhën e luftës.
Po ashtu, ai kërkoi publikimin e dokumenteve operative, të dhënave të transportit, informatave mbi varrosjet dhe çdo materiali që lidhet me varreza primare, sekondare ose të fshehura. Fehlinger nënvizoi se bashkëpunimi për personat e zhdukur nuk duhet të mbetet thjesht një pikë simbolike në dialogun e Brukselit.
Ai vlerësoi se BE-ja duhet ta kushtëzojë përparimin e Serbisë drejt anëtarësimit, si dhe përfitimet politike e financiare të lidhura me këtë proces, me bashkëpunimin e saj të matshëm për personat e zhdukur dhe sigurimin e provave për krimet e luftës.
Duke trajtuar ndikimin që gjetjet mund të kenë në gjykimet për krime lufte, Fehlinger tha se dëshmitë forenzike mund t’i fuqizojnë çështjet penale. Ato mund të shërbejnë për identifikimin dhe përcaktimin e numrit të viktimave, evidentimin e modeleve të krimeve dhe krijimin e lidhjeve ndërmjet lokacioneve të ndryshme.
Megjithatë, ai sqaroi se në çdo proces gjyqësor duhet të provohet individualisht lidhja ndërmjet krimit dhe personit të akuzuar. Vonesat në identifikimin me ADN mund t’i ngadalësojnë hetimet dhe gjykimet, ndërsa identifikimi i suksesshëm mund t’i forcojë rastet, të korrigjojë të dhënat historike dhe t’u japë familjeve të vërtetën që kanë kërkuar për një kohë kaq të gjatë.
Në përfundim, eksperti bëri thirrje që fati i personave të zhdukur të mos shndërrohet në mjet për përplasje politike ose tensione ndëretnike. Ai theksoi se çdo viktimë, pavarësisht përkatësisë, gëzon të drejtën për t’u identifikuar, për t’u trajtuar me dinjitet dhe për të marrë drejtësi.
Fehlinger tha se familjet kanë pritur tepër gjatë dhe se institucionet e Kosovës, Serbia, Bashkimi Evropian, EULEX-i, Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq dhe të gjitha institucionet përgjegjëse duhet të vazhdojnë bashkëpunimin derisa të sqarohet fati i secilit person të zhdukur.
Në deklaratën përmbyllëse për “Bota sot”, Gunther Fehlinger theksoi se normalizimi afatgjatë ndërmjet Kosovës dhe Serbisë nuk mund të arrihet pa të vërtetën për të zhdukurit, pa përgjegjësi për krimet e luftës dhe pa identifikimin e plotë të vendeve ku janë varrosur viktimat.
