Si formohen bindjet tona kur informacionin që marrim e përzgjedh dikush tjetër? Në kohën e rrjeteve sociale, algoritmeve dhe inteligjencës artificiale, kjo pyetje e historisë së Truman Burbankut shtrihet shumë përtej televizionit dhe argëtimit. Ajo prek mënyrën si informohemi dhe si e kuptojmë botën përmes platformave digjitale.
The Truman Show, filmi i vitit 1998 me protagonist Jim Carrey, rrëfen jetën e një njeriu që, pa dijeninë e tij, është pjesë e një spektakli televiziv. Megjithatë, historia shërben edhe si metaforë e administrimit të informacionit, ndërtimit të narrativave, ndikimit mbi perceptimin dhe vijës ndarëse mes propagandës dhe realitetit.
Të lidhura
None found
Kur regjisori Peter Weir e solli filmin në ekran në vitin 1998, ai mund të lexohej fillimisht si satirë ndaj industrisë së televizionit dhe dëshirës së publikut për t’u argëtuar. Pas personazhit të Trumanit, të luajtur nga Jim Carrey, qëndronte megjithatë një dilemë më e thellë: çfarë ndodh nëse gjithçka që shohim, dëgjojmë dhe besojmë për botën përcaktohet nga dikush tjetër?
Veçantia e kontrollit që ushtron Christof është se ai nuk ka pse ta shtrëngojë Trumanin të pranojë një gënjeshtër të veçantë. Në vend të kësaj, ka krijuar një botë brenda së cilës mashtrimi duket krejt i natyrshëm. Çdo përvojë dhe çdo pamje e protagonistit është përshtatur me këtë botë të sajuar. Pa një realitet tjetër me të cilin ta krahasojë jetën e vet, Trumani nuk mund ta kuptojë se po mashtrohet.
Kjo mënyrë e ndërtimit të botës së tij e bën filmin një shqyrtim domethënës të mekanizmave të propagandës bashkëkohore.
Propaganda shpesh kuptohet gabimisht si një praktikë që mbështetet vetëm te gënjeshtra e hapur. Por ajo mund të veprojë edhe duke filtruar informacionin, duke lënë në heshtje fakte të caktuara, duke përsëritur mesazhe ose duke imponuar një mënyrë leximi të ngjarjeve. Për të ndikuar publikun, nuk duhet patjetër të sajohet një botë tërësisht e pavërtetë; mund të mjaftojë përcaktimi i pjesëve të realitetit që bëhen të dukshme dhe i atyre që lihen jashtë vëmendjes.
Një shpjegim për këtë mekanizëm e jep teoria e përcaktimit të agjendës, e njohur si agenda-setting. Ajo u zhvillua në vitin 1972 nga studiuesit Maxwell McCombs dhe Donald Shaw dhe përbën një nga teoritë themelore të komunikimit masiv.
Në thelb, kjo teori sugjeron se media nuk përcakton medoemos çfarë mendimi kanë njerëzit për një temë, por mund të ndikojë se cilat tema ata i vlerësojnë si të rëndësishme. Kështu, pushteti i saj lidhet jo vetëm me paraqitjen e lajmit, por edhe me zgjedhjen e informacionit që merr hapësirë dhe të atij që nuk merr.
Për Trumanin, këtë përzgjedhje e bën Christof: ai cakton pamjet që protagonisti do të shohë, ngjarjet që do të përjetojë dhe informacionet që nuk duhet t’i mësojë. Një mekanizëm i ngjashëm mund të përdoret në komunikimin politik apo në veprimtaritë propagandistike. Edhe kur ngjarja ka ndodhur vërtet, kuptimi i saj mund të shtrembërohet nga faktet e përzgjedhura dhe forma me të cilën ato i ofrohen publikut.
Përveç përcaktimit të agjendës, një tjetër koncept i rëndësishëm është kornizimi, ose framing: vendosja e ngjarjes brenda një kuadri interpretues. Në punimin e vitit 1993, studiuesi Robert Entman e shpjegoi këtë si një proces ku disa elemente të realitetit përzgjidhen dhe theksohen për të nxitur një përkufizim të problemit, një shpjegim të shkaqeve, një gjykim moral ose një zgjidhje të caktuar.
Seahaven e ilustron këtë proces. Sapo Trumani shpreh dyshime për mjedisin ku jeton, ata që e rrethojnë nuk e përballin me përgjigje të vërteta. Në vend të tyre, i paraqesin shqetësimet e tij si keqkuptime, përkime rastësore apo vështirësi personale. Faktet që ai dallon nuk trajtohen drejtpërdrejt; përpjekja përqendrohet te domethënia që ai duhet t’u japë. Kontrolli, pra, ushtrohet si mbi informacionin që merr, ashtu edhe mbi interpretimin e tij.
Distanca mes studios televizive që drejtonte Christof në vitin 1998 dhe mjedisit informativ të vitit 2026 tregon sa më e ndërlikuar është bërë kjo çështje. Rrjetet sociale kanë transformuar prodhimin, qarkullimin dhe konsumimin e informacionit. Redaksitë tradicionale nuk janë më të vetmet që vendosin për përmbajtjen: një pjesë e madhe e materialeve që shfaqen në platformat digjitale organizohet dhe rekomandohet nga algoritme që shqyrtojnë interesat, sjelljen dhe ndërveprimet e përdoruesve.
Kjo nuk do të thotë se sistemet algoritmike janë medoemos mjete propagandistike apo se riprodhojnë kontrollin e drejtpërdrejtë të Christof mbi Trumanin. Sidoqoftë, renditja dhe rekomandimi i materialeve mund të kenë peshë të madhe në larminë e këndvështrimeve që arrijnë tek individi. Kur dikujt i shfaqet vazhdimisht përmbajtje në përputhje me bindjet e veta, ai mund ta mbivlerësojë përhapjen dhe pranimin e tyre në shoqëri.
Rrezikun e ngushtimit të informacionit dhe të perspektivave përmes personalizimit algoritmik e përshkruan koncepti i flluskës së filtrimit, i njohur si filter bubble dhe i popullarizuar nga Eli Pariser. Ndërsa dhomat e jehonës, ose echo chambers, janë mjedise ku individët ndeshen kryesisht me pikëpamje të afërta me të tyret, çka ua forcon qëndrimet që tashmë kanë.
Megjithatë, asnjëri prej këtyre fenomeneve nuk shfaqet domosdoshmërisht te çdo përdorues. Studimet shkencore bëjnë dallimin mes rolit të algoritmeve, vendimeve personale dhe mënyrës si janë ndërtuar rrjetet shoqërore. Shqetësimi nuk është se të gjithë izolohen patjetër në një flluskë informative, por se personalizimi dhe përzgjedhja e asaj që ndiqet mund ta pakësojnë me kalimin e kohës përballjen me mendime të tjera.
Përse historia e The Truman Show vazhdon të ketë rëndësi sot?
Platformat TikTok, Facebook, Instagram dhe YouTube japin një ilustrim të kësaj lidhjeje. Për të njëjtën ngjarje, dy njerëz që kërkojnë të informohen mund të shohin materiale krejt të ndryshme, sipas llogarive që ndjekin, videove që konsumojnë dhe ndërveprimeve të kaluara. Përmes algoritmeve ndikohet se cilat çështje fitojnë vëmendje dhe cilat perspektiva dalin më shumë në pah.
Kjo vihet re, për shembull, në informacionin për luftën në Ukrainë. Krahas pamjeve autentike nga fronti, në rrjetet sociale shpërndahen regjistrime të vjetra të etiketuara si ngjarje të fundit, sekuenca lojërash kompjuterike të paraqitura si bombardime të vërteta dhe pohime të paverifikuara për humbje ushtarake. Për pasojë, ndjekësit e burimeve të ndryshme mund të ndërtojnë pamje krejt të kundërta të së njëjtës luftë. Kjo nuk buron vetëm nga mënyra e interpretimit, por edhe nga materialet me të cilat janë përballur.
Edhe Ballkani ofron një shembull të tillë. Gjatë protestave studentore kundër qeverisë në Serbi, disa narrativa proqeveritare i kanë përshkruar demonstruesit si nxitës destabilizimi, si të drejtuar nga fuqi të huaja ose si rrezik për shtetin. Protestuesit, përkundrazi, i kanë përkufizuar demonstratat si kundërshtim të korrupsionit dhe të mungesës së llogaridhënies. Kështu, të njëjtat zhvillime janë vendosur në dy korniza interpretimi krejt të ndryshme.
Mospajtimi mbi një ngjarje nuk është në vetvete rreziku kryesor. Vështirësia më serioze lind kur zhduket edhe terreni i përbashkët faktik ku mund të mbështetet debati. Nëse grupet marrin informacion nga burime dhe rrëfime tërësisht të ndryshme, përplasja nuk lidhet më vetëm me kuptimin e ngjarjeve, por edhe me atë nëse dhe si kanë ndodhur ato.
Inteligjenca artificiale e ndërlikon më tej këtë situatë, duke hapur rrugë të tjera për manipulim informativ. Teknologjitë e manipulimit të thellë, të njohura si deepfake, klonimi i zërit dhe krijimi i fotografive e videove mund të japin materiale bindëse për ngjarje që nuk janë reale. Kështu, një video mund t’i atribuojë një politikani fjalë që nuk i ka shqiptuar asnjëherë, ndërsa një fotografi e prodhuar me inteligjencë artificiale mund të qarkullojë si provë e një ngjarjeje të paqenë.
Nëse propaganda më parë synonte kryesisht të shtrembëronte kuptimin e zhvillimeve reale, përdorimi i inteligjencës artificiale lejon tashmë edhe fabrikimin e provave mbi të cilat mbështetet rrëfimi. Shpërndarja e këtyre materialeve nga shumë llogari dhe përforcimi i tyre në rrjetet sociale ua vështirësojnë gjithnjë e më shumë qytetarëve ndarjen e informacionit të vërtetë nga ai i manipuluar.
Pikërisht këtu krahasimi me The Truman Show merr peshë të veçantë. Për ta bërë dikë të pranojë një të pavërtetë, nuk nevojitet gjithmonë bindja e drejtpërdrejtë. Përsëritja e të njëjtave narrativa, pakësimi i mundësive për të parë perspektiva të tjera dhe krijimi i përshtypjes se pamja e ofruar është e plotë mund të mjaftojnë.
Paralelja mes filmit dhe së tashmes nuk nënkupton se ekziston dikush që drejton çdo hollësi të jetës sonë, siç bënte Christof me jetën e Trumanit. Pika e përbashkët është se botëkuptimi ynë mund të formohet brenda një sistemi informativ, përzgjedhjen dhe shpërndarjen e të cilit nuk i kemi tërësisht në dorë.
Algoritmet ndikojnë përmbajtjen që na shfaqet, platformat favorizojnë materialet që tërheqin vëmendjen, ndërsa inteligjenca artificiale mund të krijojë falsifikime gjithnjë e më të besueshme. Në këto kushte, detyra nuk kufizohet te dallimi i së vërtetës nga gënjeshtra: ajo kërkon edhe të kuptojmë procesin përmes të cilit ndërtohet pamja e realitetit që marrim çdo ditë.
Për Trumanin, dyshimi nisi me vërejtjen se disa gjëra në botën e tij nuk përputheshin. Për ne, pyetja mbetet: si mund ta dallojmë se horizonti ynë informativ është i kufizuar, kur çdo gjë që na shfaqet na bind se përpara kemi të gjithë realitetin?
