Të paktën 2,000 protestues, përfshirë fëmijë, janë vrarë gjatë më shumë se dy javësh protestash në Iran, sipas Agjencisë së Lajmeve të Aktivistëve të të Drejtave të Njeriut (HRANA) me seli në SHBA. Vrasjet masive thuhet se kanë ndodhur kryesisht gjatë dy netëve radhazi, 8 dhe 9 janar.
Iranianët kanë dalë vazhdimisht në rrugë gjatë 17 viteve të fundit për të protestuar kundër qeverisë së tyre autoritare, por demonstratat që po zhvillohen aktualisht konsiderohen më të mëdhatë dhe më të dhunshmet deri më tani. Ashtu si në shtypjet e mëparshme, forcat e sigurisë i janë përgjigjur protestave me polici anti-trazirë, gaz lotsjellës dhe municion luftarak.
Presidenti amerikan Donald Trump ka deklaruar vazhdimisht se Shtetet e Bashkuara do të ndërhyjnë në mbështetje të protestuesve, por deri më tani nuk ka pasur asnjë veprim konkret.
Pse po protestohet në Iran?
Shkaku kryesor i protestave është kolapsi ekonomik. Më 28 dhjetor, monedha iraniane, riali, ra në nivelin rekord prej 1.48 milion për dollar amerikan, duke shkaktuar protesta fillestare nga tregtarët në pazarin qendror të Teheranit, të cilët thanë se nuk mund të vazhdonin më aktivitetin e tyre. Shumë shpejt, qytetarë të zakonshëm iu bashkuan demonstratave, ndërsa fuqia blerëse e tyre po zhdukej nga ora në orë.
Me rritjen e demonstratave, kërkesat kaluan nga ndihma ekonomike në thirrje të hapura për përmbysjen e Republikës Islamike. Regjimi teokratik, në pushtet që nga viti 1979, konsiderohet thellësisht jopopullor nga një pjesë e madhe e popullsisë prej rreth 90 milionë banorësh. Analistët fajësojnë keqmenaxhimin dhe korrupsionin e përhapur, ndërsa theksojnë se situata u përkeqësua ndjeshëm pas rivendosjes së sanksioneve ndërkombëtare në shtator për shkak të programit bërthamor të Iranit.
Zemërimi publik është ushqyer gjithashtu nga kufizimet e rrepta sociale, përfshirë kontrollin e veshjes dhe sjelljes personale. Këto politika shkaktuan protesta masive edhe në vitin 2022, pas vdekjes së një gruaje të re në paraburgim.
A lidhen protestat me sulmet e Izraelit dhe SHBA-së?
Jo drejtpërdrejt. Izraeli, i cili konsiderohet armik ekzistencial nga udhëheqësit iranianë, shënjestroi objekte ushtarake iraniane dhe, me mbështetjen e bombarduesve amerikanë, dëmtoi rëndë infrastrukturën bërthamore të vendit. U vranë gjithashtu komandantë të lartë dhe u goditën objektiva simbolike të regjimit.
Konflikti 12-ditor dobësoi më tej Teheranin, veçanërisht pas goditjeve ndaj grupeve të mbështetura nga Irani si Hezbollah në Liban dhe Hamas në Gaza, duke e lënë regjimin politikisht më të brishtë.
A ka një udhëheqje të protestave?
Protestat nuk duket se janë të organizuara nga një grup i vetëm dhe, si në vitet 2017, 2019 dhe 2022, ato shpërthyen spontanisht. Mungesa e një lidershipi formal lidhet me arrestimin sistematik të figurave të shoqërisë civile.
Megjithatë, Reza Pahlavi, djali i shahut të fundit të Iranit, ka bërë thirrje nga jashtë vendit për një kryengritje të përgjithshme dhe është pritur pozitivisht nga disa protestues. Ai ka deklaruar se nuk synon rikthimin e monarkisë, por dëshiron të shërbejë si figurë bashkuese drejt një demokracie laike.
Kush e drejton Iranin?
Fuqia reale në Iran qëndron te Ajatollah Ali Khamenei, Udhëheqësi Suprem i Revolucionit, i cili është në pushtet që nga viti 1989. Tani 86 vjeç, ai ka mbajtur një profil të ulët pas luftës së fundit dhe përflitet për probleme shëndetësore.
Ndryshe nga liderë të tjerë autoritarë, Khamenei nuk përballet me akuza penale ndërkombëtare, por sipas dokumenteve amerikane të vitit 2024, struktura të inteligjencës iraniane janë përfshirë në komplote kundër Trumpit.
Pse SHBA-ja është kundër Iranit?
Marrëdhëniet mes dy vendeve u prishën pas Revolucionit Islamik të vitit 1979, i cili rrëzoi monarkinë e mbështetur nga SHBA-ja. Armiqësia u thellua pas pushtimit të Ambasadës Amerikane në Teheran dhe mbajtjes peng të diplomatëve për 444 ditë.
Përpjekjet për reformë në vitet 1990 dhe 2000 u shtypën nga kleri konservator, ndërsa protestat masive të vitit 2009 u përballën me dhunë brutale, duke shënuar fundin e shpresave për ndryshim paqësor.
