Rigjykimi që riktheu dënimin ndaj Pal Lekajt për rastin e njohur si “53-milionëshi” ka hapur sërish debatin mbi mënyrën se si menaxhohet paraja publike në Kosovë. Përtej përgjegjësisë për vendimin konkret, mbetet edhe pyetja nëse institucionet ndjekin vetëm procedurat e shpenzimit apo edhe destinacionin e kapitalit të dyshimtë.
Të lidhura
None found
Aktgjykimi i Gjykatës Themelore në Prishtinë, me të cilin ish-ministri i Infrastrukturës, Pal Lekaj, u dënua përsëri me 3 vjet e 8 muaj burgim, nuk është ende përfundimtar. Palët kanë të drejtë të ankohen. Megjithatë, fakti që gjykata arriti sërish në një përfundim fajësues ka rëndësi juridike, institucionale dhe politike.
Rasti nuk kufizohet vetëm te përgjegjësia e një ish-ministri apo e disa ish-zyrtarëve të Ministrisë së Infrastrukturës. Ai shtyn drejt një shqyrtimi më të gjerë: si mundi të kalonte nëpër hallkat shtetërore një vendim me pasoja financiare prej dhjetëra milionë eurosh, pa u ndalur në kohë?
Çështja lidhet me një pagesë shtesë prej 53.1 milionë eurosh për konsorciumin “Bechtel & Enka”, për zgjatjen e punimeve në autostradën Prishtinë–Hani i Elezit, e njohur si autostrada “Arbën Xhaferi”.
Sipas aktakuzës, më 27 shtator 2017 u nënshkrua marrëveshja për shtyrjen e afatit të përfundimit të punimeve për 347 ditë, ndërsa në atë moment nuk ishte përcaktuar kostoja financiare e zgjatjes.
Dy muaj më vonë, më 27 nëntor 2017, konsorciumi kërkoi 63 milionë euro pagesë shtesë. Pas negociatave, kjo shumë u ul në 53.1 milionë euro. Më 5 qershor 2018, Qeveria e Kosovës e miratoi këtë pagesë.
Fondet iu transferuan konsorciumit që po ndërtonte autostradën. Thelbi i çështjes penale nuk qëndron te fakti se kujt iu paguan paratë, por te mënyra e zhvillimit të procesit, përcaktimi i vlerës dhe rekomandimi për miratimin e shumës.
Prokuroria ka deklaruar se kompania mbikëqyrëse “Hill International” e kishte vlerësuar në rreth 14.78 milionë euro koston e arsyeshme për shtyrjen e afatit. Sipas aktakuzës, diferenca mes këtij vlerësimi dhe shumës së miratuar i shkaktoi buxhetit të Kosovës dëm prej rreth 38.32 milionë eurosh.
Pal Lekaj ishte në krye të Ministrisë së Infrastrukturës në Qeverinë e drejtuar nga Ramush Haradinaj. Megjithatë, vendimi për pagesën prej 53.1 milionë eurosh nuk ishte një veprim individual dhe as një procedurë që mund të përfundonte vetëm me vullnetin e ministrit.
Procesi kaloi përmes strukturave institucionale dhe përfundoi me miratimin e Qeverisë së Kosovës. Kjo ngre pikëpyetjen se përse kërkesa financiare nuk u përball në mënyrë bindëse me vlerësimin e kompanisë mbikëqyrëse përpara se të merrej vendimi.
Përgjegjësia penale është personale dhe mund të përcaktohet vetëm nga gjykata. Ndërsa përgjegjësia politike dhe institucionale shtrihet më gjerë, duke përfshirë ministrinë, komitetet përkatëse, mekanizmat mbikëqyrës dhe kabinetin qeveritar që dha miratimin.
Një administratë funksionale nuk mund të mbështetet vetëm te ndëshkimi i zyrtarëve vite pasi fondet janë paguar. Kontrolli duhet të jetë në gjendje t’i identifikojë dhe t’i ndalojë vendimet e dëmshme përpara se ato të zbatohen.
Rasti i “53-milionëshit” është bërë pjesë e një debati më të madh mbi marrëdhënien mes pushtetit politik, fondeve publike dhe kapitalit që investohet jashtë Kosovës.
Prej vitesh, në Kosovë dhe në diasporë, flitet për lidhje të afërta mes figurave politike dhe sipërmarrjeve që kanë njohur zgjerim të shpejtë në Zvicër, Gjermani, Austri dhe vende të tjera. Në këto diskutime përmenden takime, fotografi, vizita të politikanëve në kompani private dhe deklarata publike mbështetëse.
Por as shoqëria mes njerëzve, as fotografitë e përbashkëta dhe as rritja e shpejtë e një kompanie nuk përbëjnë prova për veprimtari të paligjshme. Ato mund të justifikojnë pyetje, por verifikimi duhet të mbështetet në dokumente financiare, transaksione të kontrolluara dhe hetime zyrtare.
Pyetja nuk është nëse çdo biznes i suksesshëm i diasporës duhet të shihet si i dyshimtë. Çështja është nëse institucionet, kur përballen me raste të mëdha korrupsioni, merren vetëm me vendimin administrativ apo ndjekin edhe lëvizjen e kapitalit dhe përfituesit e mundshëm.
Një hetim i plotë nuk duhet të ndalet te firma e një zyrtari. Ai duhet të analizojë transaksionet, pronarët përfitues dhe çdo lidhje të mundshme financiare, brenda Kosovës dhe jashtë saj.
Mërgata shqiptare ka krijuar mijëra biznese të suksesshme përmes punës, disiplinës, kredive bankare dhe veprimtarisë së ligjshme. Për këtë arsye, do të ishte e padrejtë që çdo rritje e shpejtë ekonomike të lidhej automatikisht me ndikimin politik apo me burime të dyshimta financiare.
Megjithatë, mungesa e transparencës institucionale në çështjet e mëdha financiare e zgjeron dyshimin përtej personave të përfshirë drejtpërdrejt. Kjo prek edhe sipërmarrësit e ndershëm dhe e vështirëson dallimin mes suksesit të ligjshëm dhe pasurisë me origjinë të paqartë.
Korrupsioni dëmton jo vetëm buxhetin e shtetit. Ai gërryen besimin publik dhe krijon hije dyshimi edhe mbi ata që pasurinë e kanë fituar përmes punës së ndershme.
Mbrojtja e diasporës nga përgjithësimet nuk arrihet përmes heshtjes, por përmes hetimit profesional. Dyshimet e bazuara duhet të verifikohen, ndërsa aty ku mungojnë provat nuk duhet të ngrihen akuza.
Rastet e mëdha të korrupsionit nuk mund të trajtohen si episode të shkëputura administrative. Hetuesit duhet të ndjekin rrjedhën e parave: kush përfitoi, cilat kontrata u përdorën, nëpër cilat llogari kaluan fondet dhe nëse ka lidhje me persona të ekspozuar politikisht.
Kur kapitali i dyshimtë mund të jetë transferuar ose investuar jashtë Kosovës, nevojitet bashkëpunim me autoritetet e vendeve përkatëse. Mekanizmat perëndimorë kundër pastrimit të parave janë të rëndësishëm, por nuk e zëvendësojnë nevojën për hetime konkrete dhe shkëmbim të informacionit.
Mungesa e reagimit institucional krijon terren që përfoljet të shndërrohen në bindje kolektive, ndërsa individët dhe bizneset të gjykohen pa një proces të rregullt. Vetëm transparenca dhe provat dokumentare mund ta ndalin këtë cikël.
Dënimi i Pal Lekajt në rigjykim përbën një zhvillim të rëndësishëm, por nuk u jep përgjigje të gjitha pikëpyetjeve që lidhen me “53-milionëshin”.
Procedura duhet të vijojë deri në një vendim të formës së prerë. Paralelisht, institucionet duhet të bëjnë të qartë të gjithë zinxhirin e vendimmarrjes që çoi te pagesa dhe të shpjegojnë përse mekanizmat e kontrollit nuk e ndalën atë.
Kosova nuk duhet të mjaftohet me identifikimin e personave që mund të mbajnë përgjegjësi penale. Ajo duhet të kuptojë se ku dështuan institucionet dhe cilat masa janë marrë për të parandaluar përsëritjen e një rasti të tillë.
Sa u përket dyshimeve për kapitalin jashtë vendit, përgjigjja nuk mund të ndërtohet mbi përfolje apo mbi afërsinë me politikën. Ajo duhet të mbështetet në dokumente, hetime financiare dhe bashkëpunim ndërkombëtar.
Drejtësia nuk mbyllet me shqiptimin e viteve të burgimit. Ajo kërkon që shteti të ndjekë deri në fund si përgjegjësinë, ashtu edhe gjurmën e parasë. / BS
