Rikthimi i Albulena Haxhiut në postin e kryetares së Kuvendit të Kosovës ka ngritur një pikëpyetje të rëndësishme kushtetuese: a i hapet asaj një periudhë e re gjashtëmujore si ushtruese e detyrës së presidentes, apo afati i nisur më 4 prill mbyllet më 4 tetor, pavarësisht rizgjedhjes?
Të lidhura
None found
Kushtetuta përcakton një kufi të prerë kohor, por nuk e trajton shprehimisht situatën e pazakontë në të cilën ndodhet Kosova. Për këtë arsye, juristët janë ndarë në dy qëndrime të ndryshme.
Neni 90, paragrafi 3, i Kushtetutës thotë: “Posti i ushtruesit të detyrës së Presidentit të Republikës së Kosovës nuk mund të ushtrohet për një periudhë më të gjatë se gjashtë muaj.”
Debati përqendrohet te një dallim i vetëm, por me rëndësi të madhe: dispozita flet për “postin” dhe jo për “personin”.
Sipas interpretimit të parë, rizgjedhja e kryetarit të Kuvendit krijon një situatë të re institucionale dhe, bashkë me të, edhe një afat të ri gjashtëmujor për ushtrimin e detyrës së presidentit.
Këtë pikëpamje e kanë mbështetur ish-kryetari i Gjykatës Kushtetuese, Enver Hasani, si dhe ish-gjyqtari i kësaj gjykate, Kadri Kryeziu. Sipas tyre, kryetari i zgjedhur ose i rizgjedhur i Kuvendit e nis nga fillimi detyrën e ushtruesit të presidentit, ndaj edhe numërimi gjashtëmujor duhet të rifillojë.
Argumenti kryesor i këtij qëndrimi lidhet me vazhdimësinë e institucioneve. Sipas kësaj qasjeje, Kosova nuk mund të mbetet pa një zyrtar që ushtron kompetencat e kreut të shtetit.
Qëndrim të kundërt mbajnë juristë nga Instituti Demokratik i Kosovës dhe Instituti i Kosovës për Drejtësi. Ata vlerësojnë se kufizimi gjashtëmujor i referohet vetë postit të ushtruesit të detyrës së presidentit dhe jo mandatit individual të kryetarit të Kuvendit.
Në këtë lexim, afati ka nisur më 4 prill dhe përfundon më 4 tetor. Fakti që i njëjti person është rizgjedhur në krye të Kuvendit nuk e rikthen afatin në ditën e parë.
Formulimi kushtetues duket se anon më shumë nga ky interpretim. Hartuesit nuk kanë përcaktuar se “një person” nuk mund ta ushtrojë detyrën përtej gjashtë muajve, por se “posti i ushtruesit të detyrës” nuk mund të mbahet për një periudhë më të gjatë se kaq.
Kjo nuk është thjesht çështje terminologjie. Nëse çdo zgjedhje apo rizgjedhje e kryetarit të Kuvendit do ta riniste afatin, kufizimi kushtetues do të humbiste funksionin e tij.
Në një skenar të tillë, shumica parlamentare do të mund ta rizgjidhte të njëjtin person ose ta ndërronte kryetarin e Kuvendit çdo gjashtë muaj, duke e mbajtur vendin pafundësisht nën drejtimin e një ushtruesi detyre.
Kështu, një zgjidhje e menduar si e përkohshme do të shndërrohej në një mënyrë të përhershme qeverisjeje. Pikërisht këtë situatë synon të parandalojë kufiri gjashtëmujor, duke i detyruar institucionet dhe partitë parlamentare të zgjedhin një president me mandat të plotë.
Megjithatë, Kushtetuta përmban një boshllëk të rëndësishëm. Neni 90 mban titullin “Mungesa e përkohshme e Presidentit” dhe trajton kryesisht rastet kur presidenti në detyrë është përkohësisht i paaftë për të ushtruar përgjegjësitë e tij.
Rasti aktual është i ndryshëm, pasi mandati i presidentes së zgjedhur ka përfunduar, ndërsa pasardhësi ende nuk është zgjedhur.
Dokumenti themeltar nuk sqaron se çfarë ndodh nëse kalojnë gjashtë muaj dhe Kuvendi nuk arrin të zgjedhë presidentin. Po ashtu, nuk përcakton se kush i ushtron kompetencat e kreut të shtetit pas këtij afati dhe as nuk parashikon një mekanizëm të drejtpërdrejtë për të shmangur vakumin institucional.
Kjo e bën të kuptueshëm argumentin për ruajtjen e vazhdimësisë së institucioneve. Shteti duhet të funksionojë, ndërsa disa kompetenca presidenciale janë të domosdoshme për rendin kushtetues, sigurinë, politikën e jashtme dhe krijimin e institucioneve.
Por nevoja për funksionim institucional nuk mund ta ndryshojë vetvetiu përmbajtjen e një kufizimi të përcaktuar në Kushtetutë.
Duhet pasur parasysh gjithashtu se Albulena Haxhiu është rizgjedhur kryetare e Kuvendit dhe jo presidente e Republikës. Mandati presidencial fitohet përmes një procedure të veçantë kushtetuese, e cila përfshin kandidimin, votimin e fshehtë në Kuvend dhe shumicën e përcaktuar në nenin 86.
Për këtë arsye, zgjedhja e kryetarit të Kuvendit nuk mund ta zëvendësojë procedurën për zgjedhjen e presidentit. Pretendimi se rizgjedhja e Haxhiut i siguron automatikisht edhe gjashtë muaj të tjerë në Presidencë mbetet një interpretim juridik dhe jo një fakt i përfunduar, pavarësisht autoritetit të ekspertëve që e mbështesin.
E njëjta vlen edhe për qëndrimin e kundërt. Në mungesë të një vendimi të Gjykatës Kushtetuese për këtë rast konkret, as përfundimi se Haxhiu nuk mund të vazhdojë në detyrë pas 4 tetorit nuk mund të konsiderohet përfundimtar dhe detyrues.
Zgjidhja më e sigurt do të ishte që presidenti i ri të zgjidhej para mbarimit të periudhës gjashtëmujore. Kosova nuk duhet të presë ditët e fundit për të kuptuar nëse pas 4 tetorit do të ketë një presidente, një ushtruese detyre me mandat të diskutueshëm apo një vakum në krye të shtetit.
Nëse zgjedhja e presidentit nuk arrihet brenda këtij afati, çështja duhet t’i dërgohet sa më shpejt Gjykatës Kushtetuese. Vetëm kjo gjykatë mund të japë një interpretim autoritativ që i detyron institucionet dhe parandalon kontestimin e vendimeve apo dekreteve të nxjerra pas 4 tetorit.
Pa një zgjidhje të tillë, çdo veprim i ushtrueses së detyrës pas skadimit të afatit mund të kundërshtohet për kushtetutshmëri. Pasojat nuk do të kufizoheshin te një debat akademik mes juristëve, por mund të shndërroheshin në krizë për funksionimin e shtetit.
Leximi se kufiri gjashtëmujor lidhet me postin dhe jo me personin duket më bindës, si në bazë të formulimit të dispozitës, ashtu edhe të qëllimit të saj.
Rizgjedhja e kryetarit të Kuvendit nuk duhet të përdoret për ta nisur nga zero një kufizim kushtetues. Në të kundërt, afati gjashtëmujor do të mund të përsëritej sa herë që partitë nuk arrijnë marrëveshje, ndërsa institucioni i presidentit do të mbetej pa afat të përcaktuar në duart e një ushtruesi detyre.
Megjithatë, boshllëku kushtetues dhe interpretimet e kundërta bëjnë që ky vlerësim të mos mund ta zëvendësojë vendimin e Gjykatës Kushtetuese.
Përgjegjësia kryesore u takon partive politike, të cilat duhet ta zgjedhin presidentin brenda afatit. Kushtetuta nuk synon t’ua mundësojë shmangien e marrëveshjes, por t’i shtyjë ato të krijojnë institucione me mandat dhe legjitimitet të plotë.
