“Ligji i Zeusit” në “Odise”: Parimi i lashtë që përcaktonte favorin ose ndëshkimin e perëndive

Afro tre mijë vjet pas krijimit të “Odisesë”, parimi i lashtë që lidhet me mikpritjen, drejtësinë dhe respektin vazhdon të përcjellë një mesazh të fortë edhe për shoqërinë moderne.

Në epin e njohur të Homerit, ky parim shfaqet si i ashtuquajturi “Ligji i Zeusit”. Në Greqinë e lashtë ai çmohej aq shumë, sa njerëzit besonin se kushdo që e shkelte mund të ndëshkohej drejtpërdrejt nga perënditë.

Ky motiv zë një vend qendror edhe në filmin e ri “Odisea”, me regji të Christopher Nolan. Sipas regjisorit, prapa shumë prej zhvillimeve të tregimit qëndron një ide e thjeshtë, por me peshë të madhe: të huajt duhet të trajtohen me respekt.

Çfarë nënkuptonte “Ligji i Zeusit”?

“Ligji i Zeusit” nuk ishte një akt i shkruar në libra juridikë, siç janë ligjet e kohëve moderne. Ai përbëhej nga norma morale që besohej se mbroheshin nga Zeusi, perëndia supreme e grekëve, dhe përfshinte mikpritjen, drejtësinë, mbajtjen e betimeve dhe mënyrën e sjelljes me njerëzit e panjohur.

Në themel të këtij sistemi qëndronte “ksenia”. Sipas këtij detyrimi të shenjtë, nikoqiri duhej t’i siguronte mysafirit ushqim, një vend për të qëndruar dhe mbrojtje, pa marrë parasysh identitetin apo prejardhjen e tij.

Në një intervistë për “Los Angeles Times”, Christopher Nolan ka thënë se kuptimi i këtij parimi përputhet me atë që sot njihet si “rregulli i artë”.

Nolan ka shpjeguar se ky rregull kërkon që të tjerët të trajtohen në të njëjtën mënyrë siç do të dëshironim të na trajtonin ne. Sipas tij, kjo lidhej pjesërisht me besimin se një person i zakonshëm mund të ishte një perëndi e maskuar, por edhe me nevojën që shoqëria të funksiononte. Njerëzit duhej të udhëtonin e të tregtonin dhe, në shumë raste, mbështeteshin te mirësia e personave plotësisht të panjohur, ka deklaruar regjisori, transmeton Telegrafi.

Detyrimet nuk u përkisnin vetëm nikoqirëve

“Ksenia” nuk vendoste përgjegjësi vetëm mbi atë që priste një të huaj në shtëpi. Rregullat e saj duhej të respektoheshin edhe nga mysafiri.

Tejzgjatja e qëndrimit përtej asaj që konsiderohej e hijshme, shpërdorimi i mikpritjes ose mungesa e respektit ndaj nikoqirit vlerësoheshin si cenim i një norme të shenjtë, për të cilin duhej të pasonte ndëshkimi.

Sipas Nolan, abuzimi me këtë parim sjell pasoja të tmerrshme. Ai ka theksuar se çdo hakmarrje ka një çmim, ndërsa dhuna përbën shfaqjen e saj më të drejtpërdrejtë.

Për këtë arsye, një pjesë e madhe e ngjarjeve të “Odisesë” zhvillohet si rezultat i respektimit ose i shkeljes së këtij ligji të lashtë.

Menelau si shembull i nikoqirit ideal

Mbreti Menelau paraqet një nga modelet më të qarta të zbatimit të “ksenisë”.

Gjatë udhëtimit për të gjetur të dhëna rreth babait të tij, Odiseut, Telemaku mbërrin në Spartë. Menelau e mirëpret me nderim, i shtron ushqim, i jep informacione të vlefshme dhe, përpara largimit, e pajis edhe me dhurata.

Për grekët e botës së lashtë, pikërisht kjo mënyrë e trajtimit të mysafirit përfaqësonte modelin ideal që duhej ndjekur.

Shkelja që i kushtoi shtrenjtë ciklopit Polifem

Në skajin e kundërt gjendet Polifemi, një prej figurave negative më të njohura të të gjithë rrëfimit.

Ciklopi nuk u ofron mikpritje udhëtarëve që futen në shpellën e tij. Përkundrazi, ai i sulmon dhe i ha, duke kryer kështu një nga shkeljet më të rënda të “Ligjit të Zeusit”.

Pasojat e veprimit të tij janë të menjëhershme dhe brutale: Odiseu e verbon Polifemin. As statusi i tij si bir i Poseidonit nuk arrin ta mbrojë nga ndëshkimi.

Ndihma që Odiseu mori nga një bari derrash

Respektimi i këtij parimi mishërohet edhe nga Eumeu, një bari i thjeshtë derrash. Pas endjeve të gjata, Odiseu kthehet në shtëpi i maskuar si lypës dhe pritet prej tij.

Eumeu nuk e njeh identitetin e vërtetë të mysafirit, por megjithatë i siguron ushqim, strehë dhe kujdes, pa kërkuar asgjë si shpërblim.

Kjo sjellje e bën Eumeun një nga personazhet më fisnike dhe më të ndershme të eposit.

Edhe mysafiri mund të ishte fajtor

Përmes ngjarjeve të saj, “Odisea” e bën të qartë se përgjegjësia nuk rëndonte vetëm mbi nikoqirin.

Pasi shokët e Odiseut mbërrijnë në ishullin e magjistares Kirke, ata kërkojnë të priten si mysafirë, por më pas e shpërdorojnë këtë mikpritje. Ata konsumojnë me tepri ushqim e pije dhe nuk shfaqin respektin e kërkuar.

Pasojë e kësaj sjelljeje është një prej skenave më të famshme të mitologjisë greke: Kirke i kthen ata në derra.

Një parim mijëravjeçar me kuptim edhe sot

Një ilustrim veçanërisht domethënës i “Ligjit të Zeusit” shfaqet që në nisje të tregimit. Telemaku hap dyert e shtëpisë për një udhëtar të panjohur, e ushqen dhe vetëm pasi e ka mirëpritur e pyet për identitetin.

Më pas bëhet e ditur se ky mysafir nuk ishte një njeri i zakonshëm, por perëndesha Atena e maskuar.

Kjo është arsyeja pse mesazhi i “Odisesë” mbetet i qartë edhe për njeriun e sotëm: askush nuk mund ta dijë me siguri se cili është personi që ka përballë, prandaj respekti për të panjohurit nuk përbën vetëm një shenjë mirësjelljeje.

Në botëkuptimin e grekëve të lashtë, kjo mënyrë sjelljeje ishte më shumë se një normë edukate. Ajo përcaktonte se kush do të gëzonte favorin e perëndive dhe kush do të ndëshkohej prej tyre.