Rregulli i shenjtë i mikpritjes që nga koha e Homerit: Pse “Ligji i Zeusit” mbetet i fuqishëm edhe pas 3000 vjetësh

Edhe pse na ndajnë gati tri mijëvjeçarë nga krijimi i kryeveprës së Homerit, një prej parimeve qendrore të “Odisesë” ruan një aktualitet të habitshëm. I njohur si “Ligji i Zeusit”, ky rregull moral gëzonte një peshë të tillë në antikitetin grek, saqë thyeseve të tij u besohej se do të përballeshin me zemërimin e drejtpërdrejtë të perëndive.

Regjisori Christopher Nolan, i cili e ka vënë këtë motiv në zemër të adaptimit të tij të ri kinematografik, ka theksuar se pas shumë episodeve të eposit qëndron një parim po aq i thjeshtë sa i fuqishëm: detyrimi për ta trajtuar me nderim çdo të huaj që troket në portën tonë.

Në dallim nga kodet e shkruara bashkëkohore, “Ligji i Zeusit” nuk gjendej i kodifikuar në asnjë traktat juridik. Ai mishëronte një korpus rregullash morale që gëzonin mbrojtjen hyjnore të Zeusit, sovranit të panteonit grek, dhe shtrihej në fushën e mikpritjes, të respektit për betimet, të ndjekjes së drejtësisë dhe të sjelljes së duhur ndaj të panjohurve.

Në qendër të këtij ligji të pashkruar qëndronte koncepti i “ksenisë”, një praktikë e shenjtë që e detyronte zotin e shtëpisë t’i siguronte çdo udhëtari të panjohur bukë, strehë dhe mbrojtje, pa pyetur për origjinën apo identitetin e tij.

Christopher Nolan e ka zbërthyer thelbin e këtij parimi gjatë një bisede për “Los Angeles Times”, duke e lidhur atë me atë që sot e cilësojmë si parimi themelor i sjelljes etike. “Bëhet fjalë për të ashtuquajturin rregull i artë: sillu me tjetrin ashtu siç pret ai të sillet me ty. Pjesërisht sepse çdo njeri i zakonshëm mund të jetë një hyjni e fshehur, por edhe sepse pa këtë parim një shoqëri thjesht nuk mund të ecë përpara. Njerëzit kanë nevojë të lëvizin, të bëjnë shkëmbime dhe shpesh jeta e tyre varet nga dashamirësia e krejt të panjohurve,” shpjegoi ai.

Ajo që shpesh harrohet është fakti se “ksenia” nuk ishte një rrugë njëkahëshe. Po aq sa mikpritësi, edhe mysafiri mbante mbi supe një sërë detyrimesh morale. Abuzimi me bujarinë e të zotit të shtëpisë, qëndrimi përtej afatit të arsyeshëm apo sjellja e pahijshme përbënin shkelje të rënda të kodit të shenjtë dhe tërhiqnin pas vetes dënimin përkatës. Regjisori Nolan paralajmëron se shpërdorimi i këtij besimi sjell pasoja katastrofike dhe se hakmarrja mbetet forma më e drejtpërdrejtë e shpagimit, me një çmim të lartë për të gjitha palët. Për këtë arsye, një pjesë e mirë e episodeve të eposit homerik shfaqen si rrjedhojë e drejtpërdrejtë e nderimit apo e nëpërkëmbjes së këtij ligji të përjetshëm.

Ndër mishërimet më të ndritura të këtij ideali spikat mbreti Menelau. Kur Telemaku i ri zbret në Spartë në kërkim të fatit të të atit, sovrani e mirëpret me gjithë zemër, e fton në tryezë, i dhuron informacione jetike dhe, në fund, e nderon me dhurata bujare në shenjë lamtumire. Kjo ishte pikërisht sjellja që bota e lashtë greke e lartësonte si modelin e përsosur të marrëdhënies me mikun e panjohur.

Në polin e kundërt gjejmë figurën monstruoze të Polifemit, që mishëron shembullin më flagrant të dhunimit të ligjit hyjnor. Në vend që t’u hapte dyert udhëtarëve që kërkuan strehë në shpellën e tij, ciklopi njësy i sulmoi dhe i përpiu. Kjo përbënte një nga fyerjet më skandaloze ndaj autoritetit të Zeusit dhe pasoja ishte e menjëhershme dhe e tmerrshme: Odiseu e verboi përgjithmonë dhe as statusi i tij si i biri i Poseidonit nuk mjaftoi për t’i shmangur pasojat katastrofale.

Një tjetër rast prekës i respektimit të këtij rregulli vjen nga Eumeu, bariu modest i derrave, i cili e mirëpret Odiseun e maskuar si lypës pas kthimit të tij të mundimshëm në Itakë. Pa e ditur identitetin e vërtetë të vizitorit, Eumeu i ofron atij jo vetëm bukë e strehë, por edhe kujdes të singertë, pa pritur asnjë shpërblim. Pikërisht ky pastërti shpirtërore e bën atë një nga figurat më fisnike dhe të paharrueshme të tërë poemës.

Por “Odisea” nuk e kursen as kritikën ndaj mysafirëve që nuk dinë të sillen. Shokët e Odiseut, pasi zbarkojnë në ishullin e magjistares Kirke, priten fillimisht me nderime, por më pas e keqpërdorin mikpritjen e dhënë. Ata e humbasin masën me të ngrënat dhe të pirat dhe nuk shfaqin aspak respektin e duhur. Ndëshkimi hyjnor nuk vonon: Kirke i metamorfozon në derra, në një nga skenat më ikonike të mitologjisë antike.

Një nga provat më të fuqishme të përjetësisë së këtij parimi shpaloset që në fillimet e rrëfimit, aty ku Telemaku i ri mikpret në oborrin e tij një udhëtar pa emër. Ai i ofron bukë dhe pije dhe vetëm pasi e ka nderuar siç e kërkon rregulli, e pyet se cili është. Më vonë zbulohet se i ftuari misterioz nuk ishte tjetër veçse perëndesha Atena, e maskuar në trajtë njerëzore. Ky shembull i përjetshëm na kujton se nuk mund ta dimë kurrë se çfarë fshihet pas pamjes së një të huaji dhe pikërisht për këtë, respekti i treguar ndaj tij e kapërcen thjesht mirësjelljen formale. Për të parët tanë grekë, kjo nuk ishte thjesht një çështje sjelljeje, por një provë themelore që ndante ata që fitonin bekimin e perëndive nga ata që tërhiqnin mbi vete dënimin e tyre të pamëshirshëm.