“Ligji i Zeusit” nga “Odisea”, një kod i lashtë mikpritjeje që mbetet i gjallë edhe në ditët tona

Një parim themelor i përshkruar në “Odise” e Homerit, i njohur si “Ligji i Zeusit”, vijon të ruajë një fuqi të habitshme edhe pas afro tre mijë vjetësh. Ky rregull i shenjtë, i cili sundonte marrëdhëniet mes njerëzve në Greqinë antike, besohej se sillte ndëshkim hyjnor për këdo që guxonte ta shkelte. Regjisori Christopher Nolan, në filmin e tij të ri “Odisea”, e ka vendosur pikërisht këtë motiv në zemër të rrëfimit. Sipas tij, ngjarjet e shumta të eposit burojnë nga një parim i thjeshtë por thelbësor: ndaj të panjohurve duhet të tregojmë nderim.

Në një intervistë për “Los Angeles Times”, Nolan e ka përmbledhur këtë parim si një version të asaj që ne sot e njohim si rregull i artë. “Trajtoji të tjerët ashtu siç do të doje të të trajtonin ty,” ka thënë ai. Kjo logjikë, sipas regjisorit, qëndron në dy shtylla: së pari, një i huaj i thjeshtë mund të jetë një hyjni në maskim, dhe së dyti, vetëm nëpërmjet kësaj sjelljeje një shoqëri mund të ecë përpara. Njerëzit kanë nevojë të udhëtojnë, të kryejnë shkëmbime dhe shpesh mbështeten në dashamirësinë e të tjerëve krejtësisht të panjohur.

Por çfarë përfaqësonte saktësisht “Ligji i Zeusit”? Ndryshe nga kodet e shkruara juridike të botës moderne, ai ishte një tërësi normash morale të mbrojtura nga vetë mbreti i perëndive, Zeusi. Në thelb të tij qëndronte koncepti i “ksenisë”, një detyrim i shenjtë që i ngarkonte hostit përgjegjësinë për t’i siguruar çdo udhëtari ushqim, strehë dhe siguri, pa marrë parasysh identitetin apo origjinën e tij. Respektimi i betimeve, ndjenja e drejtësisë dhe sjellja korrekte ndaj të huajve ishin gjithashtu pjesë e këtij kodi.

Megjithatë, ajo që shpesh harrohet është se “ksenia” nuk ishte një rrugë njëkahëshe. Edhe i ftuari mbante peshën e vet të detyrimeve. Nëse dikush keqpërdorte mikpritjen e ofruar, duke qëndruar më shumë se ç’ishte e pranueshme apo duke treguar mungesë respekti, ai konsiderohej shkelës i një ligji të shenjtë dhe për rrjedhojë meritonte dënimin. Nolan e ka theksuar se shkelja e këtij rregulli ka pasoja të rënda dhe se çdo akt hakmarrjeje ka një kosto, ku dhuna është forma më e drejtpërdrejtë e shprehjes së saj. Pikërisht për këtë, shumë episode të “Odisesë” lexohen si pasqyrime të drejtpërdrejta të respektimit apo shpërfilljes së këtij ligji.

Mbreti Menelau i Spartës mishëron në mënyrë të përkryer figurën e hostit ideal. Kur Telemaku shkon në pallatin e tij në kërkim të lajmeve për të atin, Odiseun, Menelau e mirëpret me nderime të plota. Ai i ofron ushqim, ndan me të informacione me vlerë dhe në fund e përcjell me dhurata bujare. Për shoqërinë helene të asaj kohe, kjo ishte sjellja model që çdo njeri duhej të përpiqej të imitonte.

E kundërta e këtij ideali është Ciklopi Polifem, një nga shembujt më brutalë të shkeljes së “Ligjit të Zeusit”. Në vend që t’u ofrojë mbrojtje udhëtarëve që gjenden në shpellën e tij, ai i përlan si pre. Një akt i tillë përbënte një fyerje të rëndë ndaj vetë rendit hyjnor. Ndëshkimi nuk vonon: Odiseu e verbon, dhe as fakti që ishte i biri i Poseidonit nuk e mbron dot nga pasojat shkatërrimtare.

Një tjetër personazh që shkëlqen për respektimin e këtij kodi është Eumeu, bariu modest i derrave. Kur Odiseu kthehet në Itakë i maskuar si lypës, Eumeu e pranon pa asnjë hezitim. I pavetëdijshëm për identitetin e vërtetë të udhëtarit, ai i jep ushqim, strehim dhe kujdesje, pa pritur asgjë në shpërblim. Për këtë bujari të pastër, ai mbetet një ndër figurat më fisnike dhe të virtytshme të gjithë eposit.

Por eposi na kujton gjithashtu se as mysafirët nuk ishin të pafajshëm. Historia e shokëve të Odiseut në ishullin e magjistares Kirke është një provë e qartë. Ata mbërrijnë duke pritur mikpritje, por shpejt e abuzojnë me të: e teprojnë me ushqimin, verën dhe nuk tregojnë nderimin e duhur. Pasojat janë bërë legjendare dhe një nga skenat më të fuqishme të mitologjisë greke: Kirke i shndërron të gjithë në derra.

Mesazhi më i thellë i “Ligjit të Zeusit” shpaloset që në fillimet e rrëfimit, kur Telemaku mirëpret në shtëpinë e tij një udhëtar të panjohur. I riu i ofron ushqim dhe vetëm më pas e pyet se kush është. Më vonë, zbulohet se ky i ftuar nuk ishte askush tjetër veçse perëndesha Atena, e maskuar si një njeri i zakonshëm. Kjo ngjarje përmban thelbin e gjithë parimit: nuk mund ta dimë kurrë se kush fshihet pas fytyrës së një të huaji, ndaj respekti nuk është thjesht një gjest mirësjelljeje. Për helenët e lashtë, ky ishte një ligj i padiskutueshëm që përcaktonte se kush do të gëzonte bekimin e perëndive e kush do të haste në zemërimin e tyre.