Marrëveshja e re për Grenlandën nuk ia kalon sovranitetin mbi ishullin Uashingtonit dhe as nuk e kthen atë në një territor amerikan, pavarësisht se presidenti i SHBA-së, Donald Trump, e ka paraqitur si një pakt që garanton “kontroll të përhershëm” amerikan mbi sigurinë e tij.
Të lidhura
None found
Synimi i këtij kuadri është forcimi dhe zgjatja e rolit strategjik të Shteteve të Bashkuara në Grenlandë. Përveç zgjerimit të të drejtave që lidhen me praninë ushtarake, marrëveshja kërkon të ngushtojë hapësirën që shtetet e treta mund të kenë për vendosje ushtarake ose për investime me ndjeshmëri strategjike.
Angazhimi ushtarak amerikan në ishull daton që nga Lufta e Dytë Botërore. Themeli kryesor ligjor i kësaj pranie mbetet marrëveshja e 27 prillit 1951, e nënshkruar nga Shtetet e Bashkuara dhe Danimarka.
Pakti i vitit 1951 i autorizonte SHBA-në të krijonte zona mbrojtëse, të ndërtonte dhe administronte instalime ushtarake, të vendoste pajisje e furnizime dhe të lëvizte forcat nëpër territorin tokësor, hapësirën ajrore dhe ujërat territoriale të Grenlandës.
Pozicioni i ishullit në korridoret veriore ndërmjet Rusisë dhe Amerikës së Veriut bëri që prania amerikane të zgjerohej ndjeshëm gjatë Luftës së Ftohtë. Grenlanda kishte rëndësi të veçantë edhe për sistemet e paralajmërimit të hershëm kundër raketave balistike.
Me përfundimin e Luftës së Ftohtë, angazhimi amerikan u tkurr. Më pas, Marrëveshja Igaliku e vitit 2004 ndryshoi kuadrin e vendosur më 1951 dhe caktoi bazën ajrore Thule, që sot quhet Baza Hapësinore Pituffik, si zonën aktive të mbrojtjes së SHBA-së në Grenlandë.
Megjithatë, dokumenti i vitit 2004 nuk e mbyllte rrugën për ngritjen e zonave të tjera amerikane të mbrojtjes. Ai e linte në fuqi mekanizmin për krijimin e tyre, me kusht që palët të arrinin marrëveshje.
Kufizimi i rolit të fuqive të treta përbën një nga risitë kryesore të kuadrit të ri. Sipas marrëveshjes, shtetet që nuk bëjnë pjesë në NATO nuk mund të ndërtojnë baza ose të krijojnë një prani tjetër të ngjashme ushtarake në Grenlandë.
Ky përcaktim synon në radhë të parë Rusinë dhe Kinën dhe shënon një dallim të rëndësishëm nga marrëveshja e vitit 1951. Ndërsa dokumenti i mëparshëm rregullonte kryesisht mënyrën se si SHBA-ja mund ta përdorte ishullin për mbrojtjen e Atlantikut të Veriut, kuadri i ri kërkon të përcaktojë edhe kufijtë e veprimit të fuqive rivale në Grenlandë.
Marrëveshja trajton gjithashtu investimet, duke parashikuar kufizime për projektet e ndjeshme që vijnë nga vende të konsideruara konkurrente strategjike të Shteteve të Bashkuara. Sipas deklaratave të Trump, investimet e tilla nga shtete jashtë NATO-s do të duhej të merrnin miratimin amerikan.
Rëndësia e këtij aspekti lidhet me rezervat minerale dhe lëndët e para kritike të Grenlandës, por edhe me peshën në rritje që kanë në Arktik portet, aeroportet, telekomunikacioni dhe infrastruktura energjetike.
Teksti i plotë ligjor i paktit nuk është publikuar ende. Po ashtu, Kopenhageni dhe Nuuk nuk i kanë miratuar të gjitha formulimet e përdorura nga Trump për shtrirjen e kontrollit amerikan. Për rrjedhojë, interpretimi politik i paraqitur nga Shtëpia e Bardhë duhet veçuar nga kompetencat që do të sanksionohen përfundimisht në dokumentin detyrues.
Ishulli zë një vend të rëndësishëm edhe në planet e SHBA-së për “Kupolën e Artë”, sistemin e ri amerikan të mbrojtjes raketore. Baza Hapësinore Pituffik ka tashmë kapacitete për mbikëqyrje hapësinore dhe paralajmërim të hershëm, ndërsa zgjerimi i pranisë së SHBA-së mund të shoqërohet me radarë, sensorë, sisteme komunikimi dhe infrastrukturë tjetër të lidhur me mbrojtjen raketore.
Edhe me fuqizimin e rolit amerikan, marrëveshja nuk e prek sovranitetin mbi Grenlandën. Kuadri i ri rikonfirmon integritetin territorial dhe sovranitetin e Mbretërisë së Danimarkës, si dhe të drejtën e banorëve të ishullit për vetëvendosje.
Statusi që Grenlanda mund të ketë në të ardhmen mbetet një çështje thelbësore afatgjatë. Marrëveshja është konceptuar në mënyrë që prania strategjike e SHBA-së të vazhdojë edhe nëse ishulli fiton një ditë pavarësi të plotë nga Danimarka.
Për këtë arsye, dallimi kryesor ndërmjet marrëveshjes së vitit 1951 dhe kuadrit të ri nuk kufizohet vetëm te prania ushtarake, të cilën SHBA-ja e ka ruajtur prej dekadash. Risia qëndron te zgjerimi i arkitekturës së sigurisë dhe, njëkohësisht, te pengimi i Kinës, Rusisë ose fuqive të tjera konkurruese që të krijojnë një prani strategjike në ishull.
Pozita gjeografike, pasuritë minerale dhe funksioni në mbrojtjen raketore po e bëjnë Grenlandën gjithnjë e më të rëndësishme për strategjinë amerikane në Arktik dhe për sigurinë kombëtare të Shteteve të Bashkuara.
