Ligji i Zeusit” në “Odise”: Parimi i lashtë që përcaktonte favorin ose ndëshkimin e perëndive

Afro tre mijë vjet pas krijimit të “Odisesë”, parimi i lashtë që lidhet me mikpritjen, respektin dhe drejtësinë vijon të përcjellë një mesazh të fuqishëm për shoqërinë moderne.

Në epin e njohur të Homerit ky parim paraqitet si “Ligji i Zeusit”. Në Greqinë e lashtë ai kishte një peshë kaq të madhe, sa njerëzit besonin se kushdo që e shkelte mund të ndëshkohej drejtpërdrejt nga perënditë.

Ky motiv është vendosur edhe në qendër të filmit të ri “Odisea”, me regji nga Christopher Nolan. Sipas tij, prapa shumë prej zhvillimeve të rrëfimit qëndron një normë e thjeshtë, por thelbësore: të panjohurit duhen trajtuar me respekt.

Çfarë përfaqësonte “Ligji i Zeusit”?

“Ligji i Zeusit” nuk ishte një ligj i kodifikuar në tekste juridike, siç ndodh me legjislacionin e sotëm. Ai ishte një sistem normash morale që besohej se mbrohej nga Zeusi, perëndia supreme e grekëve, dhe përfshinte mikpritjen, mbajtjen e betimeve, drejtësinë dhe mënyrën e sjelljes me të panjohurit.

Në themel të tij qëndronte “ksenia”. Sipas këtij rregulli të shenjtë, nikoqiri duhej t’i siguronte mysafirit ushqim, një vend për të qëndruar dhe mbrojtje, pa marrë parasysh identitetin apo prejardhjen e tij.

Në një intervistë për “Los Angeles Times”, Christopher Nolan e ka krahasuar kuptimin e këtij parimi me atë që sot njihet si “rregulli i artë”.

Nolan ka thënë se njeriu duhet t’i trajtojë të tjerët në të njëjtën mënyrë siç do të dëshironte të trajtohej vetë. Sipas tij, kjo lidhej pjesërisht me besimin se një person i zakonshëm mund të ishte një perëndi e maskuar, por edhe me faktin se një shoqëri mund të funksionojë vetëm mbi këtë bazë. Njerëzit duhet të udhëtojnë e të tregtojnë dhe, në shumë raste, janë të varur nga mirësia e personave krejtësisht të panjohur, ka deklaruar ai, transmeton Telegrafi.

Detyrime kishte edhe mysafiri

“Ksenia” nuk vendoste përgjegjësi vetëm mbi nikoqirin, ndonëse ky është një aspekt që shumë njerëz nuk e njohin. Edhe mysafiri duhej të zbatonte detyrime të caktuara.

Qëndrimi përtej kohës së përshtatshme, mungesa e respektit ndaj të zotit të shtëpisë apo abuzimi me mikpritjen shiheshin si shkelje të një norme të shenjtë dhe konsideroheshin të denja për ndëshkim.

Christopher Nolan ka shpjeguar se keqpërdorimi i këtij rregulli sillte pasoja të tmerrshme. Ai ka theksuar gjithashtu se çdo hakmarrje ka një çmim dhe se dhuna përbën formën më të drejtpërdrejtë të saj.

Për këtë arsye, një pjesë e madhe e ngjarjeve të “Odisesë” shfaqen si pasoja të drejtpërdrejta të zbatimit ose të shkeljes së këtij ligji të lashtë.

Menelau si modeli i nikoqirit ideal

Mbreti Menelau përbën një nga ilustrimet më të qarta të respektimit të “ksenisë”.

Telemaku shkon në Spartë për të kërkuar të dhëna rreth babait të tij, Odiseut. Menelau e mirëpret me nderim, i shtron ushqim, i jep informacione me vlerë dhe, kur vjen koha e largimit, e përcjell me dhurata.

Për grekët e botës së lashtë, kjo mënyrë e trajtimit të një mysafiri përfaqësonte shembullin ideal që duhej ndjekur.

Shkelja që i kushtoi shtrenjtë ciklopit Polifem

Në skajin e kundërt gjendet Polifemi, i cili është një prej figurave negative më të njohura të të gjithë rrëfimit.

Kur udhëtarët futen në shpellën e tij, ciklopi nuk u ofron mikpritje, por i sulmon dhe i ha. Ky veprim përbënte një nga cenimet më të rënda të “Ligjit të Zeusit”.

Pasojat janë të menjëhershme dhe brutale: Odiseu e verbon Polifemin. As prejardhja e tij si biri i Poseidonit nuk arrin ta mbrojë nga ndëshkimi.

Një bari i zakonshëm derrash i erdhi në ndihmë Odiseut

Respektimi i këtij parimi ilustrohet edhe nga Eumeu, bariu i thjeshtë i derrave. Pas endjeve të gjata, Odiseu kthehet në shtëpi i maskuar si lypës dhe pranohet prej tij.

Eumeu nuk e njeh identitetin e vërtetë të vizitorit, por megjithatë i siguron ushqim, strehë dhe kujdes, pa kërkuar asgjë si shpërblim.

Kjo sjellje e bën atë një nga personazhet më të ndershme dhe fisnike të eposit.

Faji mund të binte edhe mbi mysafirët

Përmes “Odisesë” bëhet e qartë se përgjegjësia për respektimin e rregullit nuk u takonte vetëm nikoqirëve.

Shokët e Odiseut, pasi mbërrijnë në ishullin e magjistares Kirke, presin të mikpriten. Më pas, megjithatë, ata abuzojnë me këtë mikpritje, e teprojnë me ushqimin dhe pijen dhe nuk shfaqin respektin që kërkohej.

Si pasojë, Kirke i kthen ata në derra, duke krijuar kështu një nga skenat më të famshme të mitologjisë greke.

Mesazhi mijëravjeçar që nuk e ka humbur aktualitetin

Një tjetër rast domethënës i zbatimit të “Ligjit të Zeusit” shfaqet që në nisje të rrëfimit. Telemaku hap dyert e shtëpisë për një udhëtar të panjohur, e ushqen dhe vetëm pasi e ka pritur e pyet për identitetin.

Më pas bëhet e ditur se ky mysafir ishte perëndesha Atena, e cila kishte marrë pamjen e një njeriu të zakonshëm.

Kjo është arsyeja pse porosia e “Odisesë” vazhdon të kuptohet edhe sot: askush nuk mund ta dijë me siguri se kush është personi që ka përballë, ndaj respekti për të panjohurin shkon përtej mirësjelljes së zakonshme.

Në këndvështrimin e grekëve të lashtë, nuk bëhej fjalë thjesht për sjellje të mirë. Ishte një rregull që vendoste se kush do të merrte favorin e perëndive dhe kush do të ndëshkohej prej tyre.