Ligji i Zeusit” në “Odise”: Parimi i lashtë i mikpritjes që sillte bekim ose ndëshkim hyjnor

Edhe pas afro tre mijë vjetësh, parimi i lashtë që lidhet me mikpritjen, respektin dhe drejtësinë vazhdon të përcjellë një mesazh të fuqishëm për shoqërinë moderne.

Mes rregullave morale të përshkruara në “Odise”, epin e njohur të Homerit, njëri prej tyre shihet ende si veçanërisht aktual. Ai njihet si “Ligji i Zeusit” dhe në Greqinë e lashtë konsiderohej aq i shenjtë, sa shkelja e tij besohej se sillte ndëshkimin e drejtpërdrejtë të perëndive.

Ky parim është edhe në qendër të filmit të ri “Odisea”, me regji të Christopher Nolan. Sipas regjisorit, shumë prej ngjarjeve të rrëfimit lidhen me një ide themelore: të huajt duhet të trajtohen me respekt.

“Ligji i Zeusit” nuk ishte një normë e shkruar në ndonjë kod juridik. Ai përbënte një sistem rregullash morale nën mbrojtjen e Zeusit, hyjnisë supreme të grekëve, dhe përfshinte mikpritjen, respektimin e betimeve, drejtësinë dhe mënyrën e sjelljes ndaj njerëzve të panjohur.

Baza e këtij parimi ishte “ksenia”, një detyrim i shenjtë sipas të cilit nikoqiri duhej t’i siguronte çdo mysafiri ushqim, strehim dhe mbrojtje, pa marrë parasysh identitetin apo prejardhjen e tij.

Në një intervistë për “Los Angeles Times”, Christopher Nolan e ka lidhur këtë ide me atë që sot njihet si “rregulli i artë”.

“Është rregulli i artë: sillu me të tjerët ashtu siç dëshiron që ata të sillen me ty. Pjesërisht sepse një njeri i zakonshëm mund të jetë një perëndi e maskuar, por edhe sepse vetëm kështu një shoqëri mund të funksionojë. Njerëzit duhet të udhëtojnë, të tregtojnë dhe shpesh varen nga mirësia e njerëzve krejtësisht të panjohur”, ka thënë Nolan, transmeton Telegrafi.

Megjithatë, detyrimet e “ksenisë” nuk i përkisnin vetëm atij që priste mysafirin. Edhe vizitori duhej të sillej me përgjegjësi dhe respekt.

Një mysafir që shfrytëzonte në mënyrë abuzive mikpritjen, zgjaste qëndrimin përtej kufijve të hijeshisë ose sillej keq me nikoqirin, llogaritej se kishte cenuar një normë të shenjtë dhe duhej të përballej me pasojat.

“Keqpërdorimi i këtij rregulli ka pasoja të tmerrshme. Çdo hakmarrje ka çmimin e vet dhe dhuna është shprehja më e drejtpërdrejtë e saj”, ka shpjeguar Nolan.

Shumë prej episodeve të “Odisesë” ndërtohen pikërisht mbi pasojat që vijnë nga respektimi ose shkelja e këtij parimi.

Një figurë që mishëron nikoqirin ideal është mbreti Menelau. Kur Telemaku shkon në Spartë për të mësuar më shumë për babanë e tij, Odiseun, ai pritet me nderim. Menelau i siguron ushqim, i përcjell të dhëna të rëndësishme dhe në fund e përcjell me dhurata.

Për grekët e lashtë, kjo ishte mënyra shembullore se si duhej trajtuar një mysafir.

Në krahun e kundërt qëndron ciklopi Polifem, një prej shkelësve më të njohur të këtij rregulli. Në vend që t’u ofrojë strehë udhëtarëve që hyjnë në shpellën e tij, ai i sulmon dhe i ha.

Ky veprim përbënte një nga shkeljet më të rënda të “Ligjit të Zeusit”. Pasojat nuk vonojnë: Odiseu e verbon Polifemin dhe as fakti që ciklopi ishte biri i Poseidonit nuk e mbron nga ndëshkimi.

Një shembull tjetër i mikpritjes së sinqertë është Eumeu, bariu i derrave. Kur Odiseu kthehet në shtëpi pas udhëtimeve të gjata, i maskuar si lypës, Eumeu e pret pa e ditur identitetin e tij të vërtetë.

Ai i jep ushqim, strehim dhe kujdes, pa kërkuar asgjë në këmbim. Për këtë arsye, Eumeu paraqitet si një nga personazhet më të ndershme dhe fisnike të eposit.

Edhe shokët e Odiseut tregojnë se jo gjithmonë mysafirët respektonin detyrimet e tyre. Kur mbërrijnë në ishullin e magjistares Kirke, ata presin të mirëpriten, por më pas e shpërdorojnë mikpritjen e saj duke e tepruar me ushqimin dhe pijen dhe duke mos treguar respektin e duhur.

Ndëshkimi i tyre është një nga skenat më të njohura të mitologjisë greke: Kirke i shndërron në derra.

Që në fillim të rrëfimit shfaqet një tjetër episod domethënës. Telemaku pranon në shtëpi një udhëtar të panjohur, i shërben ushqim dhe vetëm më pas e pyet për identitetin e tij.

Më vonë kuptohet se ky mysafir ishte në të vërtetë perëndesha Atena, e cila ishte maskuar si një njeri i zakonshëm.

Kjo e bën mesazhin e “Odisesë” të kuptueshëm edhe sot: askush nuk mund ta dijë me siguri se kush ndodhet përballë tij, ndaj respekti për të panjohurin është shumë më tepër se një gjest mirësjelljeje.

Për grekët e lashtë, “Ligji i Zeusit” nuk ishte thjesht një normë sjelljeje. Ai përcaktonte nëse një person do të gëzonte favorin e perëndive apo do të përballej me ndëshkimin e tyre.