Kodi i shenjtë i mikpritjes nga “Odisea” dhe jehona e tij në kohët moderne: Kur perënditë shpërblenin respektin dhe ndëshkonin abuzimin

Një parim etik i rrënjosur thellë në antikitet, që rregullonte marrëdhëniet mes njerëzve të panjohur, ruan një forcë befasuese edhe në shoqërinë bashkëkohore. Edhe pas afro tre mijëvjeçarësh nga shkrimi i poemës epike të Homerit, një rregull i pashkruar i njohur si “Ligji i Zeusit” vijon të konsiderohet jashtëzakonisht relevant.

Ky koncept përbën boshtin rreth të cilit sillet transpozimi i ri kinematografik i “Odisesë” nga regjisori Christopher Nolan. Sipas tij, prapa shumë episodeve të rrëfimit qëndron një parim themelor, por me peshë të madhe: çdo i huaj duhet të trajtohet me nderim dhe konsideratë.

Në thelb, “Ligji i Zeusit” nuk mishërohej në statute të gdhendura ligjore si sistemet e sotme. Ai përfaqësonte një grup normash morale të shenjtëruara nën autoritetin e Zeusit, atit të perëndive, dhe shtrihej në detyrimin për mikpritje, mbrojtjen e betimit, dhënien e drejtësisë dhe qëndrimin ndaj udhëtarëve të ardhur nga vise të largëta.

Gurthemeli i këtij doktrine ishte “ksenia”, një detyrim hyjnor që e ngarkonte të zotin e shtëpisë t’i siguronte çdo vizitori ushqim, strehë dhe mbrojtje pa bërë dallime për origjinën apo identitetin e tij. Në një bisedë për “Los angeles Times”, Nolan e përmblodhi këtë me atë që ne e quajmë rregulli universal i sjelljes.

“Bëhet fjalë për trajtimin e tjetrit ashtu siç pret të trajtohesh vetë. Kjo jo vetëm se një njeri i thjeshtë mund të fshihte një hyjni, por edhe sepse mbi këtë parim ngrihet funksionimi i shoqërisë. Individët udhëtojnë, shkëmbejnë mallra dhe mbijetesa e tyre shpeshherë varet nga dashamirësia e njerëzve që s’i kanë parë kurrë më parë,” shpjegoi regjisori.

Ajo që shpesh anashkalohet është se kjo marrëdhënie nuk ishte e njëanshme. Edhe ai që gëzonte bujarinë e të zotit të shtëpisë mbante mbi supe përgjegjësi konkrete. Nëse mysafiri shpërdoronte mirësinë, zgjaste qëndrimin përtej masës ose tregonte mungesë konsiderate, konsiderohej se kishte dhunuar një urdhëresë të shenjtë dhe meritonte dënimin.

“Shkelja e kësaj rregulle sjell pasoja shkatërrimtare. Çdo akt hakmarrjeje mbart koston e vet, ndërsa dhuna është forma më e papërpunuar e shpagimit,” shtoi Nolan. Rrjedhimisht, një pjesë e madhe e episodeve të “Odisesë” lexohen si rezultat i drejtpërdrejtë i zbatimit apo shpërfilljes së këtij kodi të lashtë.

Imazhi i të zotit të shtëpisë ideal mishërohet te mbreti Menelau. Kur i riu Telemak mbërrin në Spartë për të mbledhur të dhëna mbi fatin e të atit, Odiseut, Menelau e mirëpret me të gjitha nderimet: i shtron tryezën, e pajis me informacione jetike dhe e përcjell me dhurata simbolike. Kjo sjellje përbënte modelin më të lartë të sjelljes ndaj një të sapoardhuri në Greqinë e vjetër.

Një antitezë e plotë e këtij ideali është figura e Polifemit. Ciklopi, në vend që të strehonte udhëtarët që hynë në shpellën e tij, i sulmoi dhe i përpiu. Një akt i tillë përbënte një fyerje të rëndë ndaj “Ligjit të Zeusit”. Ndëshkimi nuk vonoi dhe ishte i pamëshirshëm: Odiseu e verbon gjigantin dhe as prejardhja hyjnore prej Poseidonit nuk e kurseu atë nga tragjedia.

Në anën tjetër të spektrit qëndron Eumeu, bariu modest i derrave, e cila demonstron se fisnikëria shpirtërore nuk njeh shtresa. Kur Odiseu kthehet i panjohur, i maskuar si lypës, Eumeu, pa e ditur identitetin e të ftuarit, i jep bukë, një vend për të fjetur dhe kujdes të sinqertë, pa pritur asgjë në këmbim. Për këtë motiv, ai figuron si një nga personazhet më dritëdhënës të eposit.

Por epi nuk kursen as mysafirët e pabindur. Kur shokët e Odiseut zbarkojnë në ishullin e magjistares Kirke, ata fillimisht gjejnë pritje, por më pas abuzojnë me të. E kalojnë masën në të ngrënë e të pirë, duke treguar mosmirënjohje flagrante. Ndëshkimi hyjnor është bërë një nga tablotë më ikonike të mitologjisë: Kirke i metamorfozon në derra.

Një nga ilustrimet më të fuqishme të këtij parimi ndodh që në prag të rrëfimit. Telemaku strehon një të ardhur të panjohur në banesën e tij, duke i ofruar ushqim para se ta pyesë për emrin. Më vonë, zbulohet se udhëtari ishte vetë hyjnesha Atena e veshur me petkun e një njeriu të zakonshëm.

Pikërisht këtu fshihet thelbi i mesazhit të pavdekshëm të “Odisesë” për njeriun e ditëve tona: ti nuk mund ta dish kurrë se kush gjendet në të vërtetë pas fytyrës së një të panjohuri, prandaj nderimi ndaj tij kapërcen kufijtë e një mirësjelljeje të thjeshtë. Për të parët tanë helenë, kjo nuk ishte thjesht një çështje sjelljeje të kultivuar, por një mekanizëm hyjnor që ndante ata që fitonin bekimin e perëndive nga ata që ndeshnin furinë e tyre.