Gërmimet në një lokalitet arkeologjik në Suharekë po sjellin dëshmi të reja për historinë e gjatë të kësaj treve. Varre mesjetare, monedha, sende me vlerë dhe një mbishkrim i rrallë në latinisht hedhin dritë mbi krishterimin e hershëm në Dardani.
Të lidhura
None found
Në kodrën pranë fshatit Kastërc, arkeologët po zbulojnë gjurmë të periudhave të ndryshme historike. Kalaja e Kastërcit, e njohur gjithashtu si Hisari i Kastërcit, është shndërruar në një nga lokalitetet arkeologjike me interes të veçantë në Kosovë.
Gjetjet e deritanishme përfshijnë varre të mesjetës, stoli, monedha, sende të përdorimit të përditshëm dhe mbetje të objekteve fetare. Ato dëshmojnë se vendi është banuar dhe shfrytëzuar në periudha të ndryshme.
Siç raportoi së fundmi Klan Kosova, në lokalitet janë zbuluar rreth 120 varre. Në mesin e artefakteve të paraqitura janë edhe stoli ari dhe monedha të vjetra.
Në tetor të vitit 2025, arkeologu Berat Ademi i kishte thënë KALLXO-s se deri atëherë ishin identifikuar 97 varre, që i përkasin shekujve IX-XII. Gjetjet e mëvonshme tregojnë se numri i tyre është shtuar gjatë hulumtimeve të vazhdueshme.
Bazilika dhe gjurmët e krishterimit të hershëm
Ndër zbulimet më të rëndësishme në Kalanë e Kastërcit është bazilika paleokristiane, e cila, sipas të dhënave arkeologjike, daton në fillim të shekullit VI.
Instituti Arkeologjik i Kosovës, përmes gërmimeve, ka zbuluar pjesë të strukturës së bazilikës, si dhe gjurmë të pagëzimores e të mureve rrethuese.
Varret mesjetare të gjetura brenda kompleksit tregojnë se ky vend është përdorur edhe shumë kohë pas ndërtimit të bazilikës.
Një tjegull e thyer me mbishkrim latin përbën një tjetër gjetje të veçantë. Në të përmenden Ati, Biri dhe Shpirti i Shenjtë.
Arkeologu Berat Ademi ka thënë se kjo është tjegulla e parë e këtij lloji e zbuluar në Kosovë. E datuar në fillim të shekullit VI, ajo cilësohet si dëshmi me rëndësi për hulumtimin e përhapjes së krishterimit të hershëm në Dardani.
Gjurmë që nga eneoliti dhe fortifikimi i Justinianit
Historia e lokalitetit është shumë më e hershme se ndërtimi i bazilikës. Dokumentacioni zyrtar i trashëgimisë kulturore të Kosovës i lidh shenjat e para të shfrytëzimit të kësaj hapësire me periudhën eneolitike.
Në antikitetin e vonë, vendbanimi u riorganizua dhe, në kohën e perandorit Justinian, u kthye në fortifikatë. Pozita në kodër dhe ndërtimet mbrojtëse dëshmojnë rolin që kishte kjo hapësirë në jetën e asaj kohe.
Hulumtimet e para arkeologjike u bënë më 1986. Punimet vijuan në vitet 2010 dhe 2011, kur u zbuluan rreth 500 metra katrorë sipërfaqe arkeologjike.
Ndër objektet e dokumentuara janë vegla hekuri, qeramikë, vathë, unaza, byzylykë dhe monedha.
Hulumtimet dhe ruajtja e lokalitetit
Puna në Kalanë e Kastërcit vazhdon edhe pas zbulimeve të vitit të kaluar. Në gusht 2026 u raportua se Instituti Arkeologjik i Kosovës po kryente hulumtime në zonën e bazilikës paleokristiane dhe në hapësirat përreth.
Lokalitetin e vizitoi edhe Nora Arapi-Krasniqi, zëvendësministre në detyrë e Kulturës dhe Turizmit, e cila u njoh nga afër me punimet.
Përveç gërmimeve, vëmendje po i kushtohet mbrojtjes dhe konservimit të strukturave të zbuluara. Synimi është ruajtja e tyre për brezat e ardhshëm dhe zhvillimi i Kalasë së Kastërcit si destinacion i rëndësishëm i turizmit kulturor.
Megjithatë, ruajtja e lokalitetit mbetet sfiduese, pavarësisht vlerës së zbulimeve. Berat Ademi ka paralajmëruar më herët se infrastruktura e papërshtatshme dhe kushtet atmosferike mund të dëmtojnë strukturat arkeologjike.
Artefaktet janë dërguar në Institutin Arkeologjik të Kosovës për analizë, konservim dhe dokumentim shkencor. Parashihet që më vonë ato të përfshihen në botime shkencore dhe ekspozita për publikun.
Zbulimet në Kastërc ndihmojnë në kuptimin e jetës, organizimit shoqëror, besimit dhe riteve të varrimit në territorin e Kosovës ndër shekuj.
Pamjet e lokalitetit dhe hollësitë rreth gjetjeve janë paraqitur në reportazhin e Klan Kosovës.
