Plani i Edi Ramës për ta shndërruar Shqipërinë përmes arkitekturës, përfshirë edhe ndërtimin e një resorti luksoz në një zonë natyrore, ka bërë që zemërimi publik të drejtohet ndaj tij. Tani, në vëmendje kanë hyrë edhe zyrat holandeze të arkitekturës.
Nga Kirsten Hannema, De Volkskrant
Të lidhura
None found
“Do të jetë një dhuratë e Shqipërisë për Evropën,” deklaroi kryeministri Edi Rama në një intervistë për gazetën britanike ‘The Observer’, ku fliste për projektin e Ivanka Trump dhe partnerit të saj Jared Kushner për ta kthyer ishullin e paprekur Sazan, pranë bregdetit shqiptar, në një kompleks luksoz me dhjetë mijë dhoma hoteli.
Ky shkrim doli më 22 maj, vetëm një ditë para se në fshatin bregdetar Zvërnec të shpërthenin protestat kundër planit, të cilat më pas u zgjeruan edhe në Tiranë. Që prej asaj kohe, në kryeqytet ka protesta të vazhdueshme dhe masive.
Pakënaqësia nuk vjen vetëm nga mbrojtësit e natyrës, të cilët druajnë se specie të mbrojtura, mes tyre flamingot, do të zhduken. Kritika është zgjeruar edhe ndaj kulturës së ndërtimit në tërësi dhe ndaj sistemit politik që e mbështet atë.
“Shqipëria shihet si një parajsë për arkitektët që të eksperimentojnë, si një terren loje, njësoj si dikur Roterdami,” tha arkitekti dhe kuratori nga Tirana, Elian Stefa, për The Architect’s Newspaper. “Por a përputhen të gjitha këto eksperimente me dëshirat e njerëzve? Shumëkush ka ndjesinë se identiteti i kryeqytetit po ndryshon pa miratimin e tyre.”
Zyrat holandeze
Në Shqipëri ndërtojnë shumë edhe disa nga zyrat më të njohura holandeze, mes tyre OMA, e cila njihet, ndër të tjera, për Kunsthal në Roterdam dhe për selinë qendrore të televizionit shtetëror kinez, si edhe MVRDV, e njohur për Markthal dhe Depot e Muzeut Boijmans Van Beuningen në Roterdam.
Këto studio janë pjesë e “Arch Army” (Ushtria e Arkitektëve), siç i quan Rama arkitektët e huaj të njohur që ka mbledhur pranë vetes për të ndryshuar vendin, me synimin për anëtarësim në Bashkimin Evropian.
Gjatë kohës kur ishte kryetar i Bashkisë së Tiranës nga 2000–2011, socialisti Rama, që është artist me profesion, i dha ngjyra ndërtesave gri të epokës komuniste dhe hapi konkurse ndërkombëtare për projektim.
Pasi u bë kryeministër në vitin 2013, ai vijoi me projekte të tjera, siç ishte shndërrimi i Piramidës së diktatorit Enver Hoxha në një kompleks shumëfunksional për të rinjtë, me projekt të MVRDV.
Po ashtu, zyra nga Roterdami projektoi ndërtesën Skënderbeu, që paraqet kokën e heroit kombëtar Gjergj Kastrioti. Megjithatë, disa njerëz pohojnë se aty shohin kokën e vetë Ramës.
Ditët e fundit, zemërimi është kthyer edhe kundër kësaj “ushtrie arkitektësh”.
Shkak është libri The Albanian Files, një botim prej tetëqind faqesh me projekte të gjashtëdhjetë studiove të huaja arkitekturore, i redaktuar nga holandezja Anneke Abhelakh.
Reagimet më të forta i ka shkaktuar sidomos kontributi i Reinier de Graaf, partner në OMA.
Ai i dërgoi Ramës një letër të hapur, ku sugjeron që të mos mbahen më zgjedhje, në mënyrë që “patroni i ndriçuar i arkitekturës” të qëndrojë kryeministër përjetë, “madje ndoshta edhe si mbret.”
Letra, e publikuar nga Tirana Times, ishte menduar si ironi, por disa e morën në kuptimin e drejtpërdrejtë dhe ajo u shndërrua në benzinë mbi zjarr për kundërshtarët e Ramës, që kërkojnë dorëheqjen e tij.
Nga hiçi
“Kjo nuk lind nga hiçi,” thotë arkitektja shqiptare me bazë në Holandë, Dorina Pllumbi. “Deri tani, historitë lavdëruese në shtypin e huaj për projektet që po ndërtojnë arkitektët e famshëm këtu, kanë ndihmuar që zërat kritikë të mbeten të heshtur.”
“Ajo që po ndodh tani në Tiranë është se qytetarët po organizohen dhe po e bëjnë zërin e tyre të dëgjohet,” shton kolegia e saj Klodiana Millona. Të dyja arkitektet kanë marrë pjesë ditët e fundit në demonstrata. Një grup protestuesish kishte sjellë edhe një tortë ditëlindjeje prej betoni për Ramën, i cili të shtunën mbushi 62 vjeç.
Sipas Pllumbit dhe Millonës, The Albanian Files ka nxjerrë në sipërfaqe shumë zemërim të akumuluar.
Ky zemërim lidhet me faktin që arkitektët e huaj marrin të gjitha mundësitë për të ndërtuar, ndërsa studiot shqiptare trajtohen si “rregullues lokalë” (local fixers).
Ai lidhet edhe me natyrën që po zhduket dhe me Teatrin Kombëtar, i cili u shemb me buldozer ndërsa brenda tij ndodheshin ende aktivistë, për t’i hapur rrugë një teatri të ri me kullë, sipas projektit të studios daneze BIG.
Po ashtu, zemërimi prek kullat ku shumë apartamente qëndrojnë bosh, në një kohë kur qiraja mesatare në Tiranë po rritet dhe shtëpitë ekzistuese familjare po prishen.
Kjo ngre dyshime edhe për rrjedhat financiare që qëndrojnë pas projekteve të ndërtimit.
Raporte të ndryshme ndërkombëtare e kanë përshkruar sektorin e ndërtimit në Shqipëri si një vatër korrupsioni dhe pastrimi parash.
SPAK, prokuroria speciale kundër korrupsionit në Shqipëri, po heton mënyrën se si janë zhvilluar projektet e dhëndrit të Trumpit, Jared Kushner.
Libri tregon se Rama është i përfshirë drejtpërdrejt në përzgjedhjen e arkitektëve për projektet.
Arkitekti kilian Alejandro Aravena shkruan se kishte marrë një mesazh nga një koleg, “nëse mund ta ndante numrin tim me kryeministrin e Shqipërisë.”
“I thashë: sigurisht. Pesë minuta më vonë u kontaktova nga kryeministri për të pyetur nëse mund të shkoja në Tiranë për të folur mbi një projekt të mundshëm.”
Ai fitoi konkursin e mbyllur për një rrokaqiell 300 metra të lartë, që do të ndërtohet në kryeqytet.
Drejtpërdrejtësi freskuese
Winy Maas nga MVRDV vlerëson “hapjen e Shqipërisë ndaj ideve të reja dhe gatishmërinë për të marrë rreziqe.”
“Bindja e kryeministrit Edi Rama se arkitektura është një pjesë thelbësore e të ardhmes së vendit vendos tonin. Mënyra se si trajtohen projektet tregon një drejtpërdrejtësi freskuese,” shprehet Maas.
Më 4 qershor, ditën kur u prezantua libri, Rama dha një intervistë për CNN lidhur me protestat kundër planeve për ishullin Sazan.
Ai tha se projekti i resortit do të dëshmonte se si natyra dhe ndërtimi mund të ecin bashkë, dhe e mbajti librin The Albanian Files para kamerës.
“Kjo është prova se do të bëhet siç duhet,” u shpreh ai.
Brenda librit janë përfshirë resorte të ndryshme pushimi, mes tyre edhe një kompleks në qytetin bregdetar Dhërmi (Drymades), me ndërtesa apartamentesh të bardha mesdhetare, të projektuara nga studioja e Roterdamit Cityförster.
Redaktorja Anneke Abhelakh thotë se është e habitur nga gjithë kjo jehonë.
“Kur nisa librin, mendoja se po dokumentoja një periudhë. Tani e kuptoj se vetë dokumentimi mund të bëhet pjesë e historisë që regjistron. Ky debat tregon se ka nevojë për më shumë transparencë mbi mënyrën se si ka ndodhur ky zhvillim.”
Ajo e quan “domethënës” faktin që i njëjti libër iu dhurua nga Rama presidentit francez Emmanuel Macron si shembull i transformimit të Shqipërisë, ndërsa protestuesit e përdorin si kritikë ndaj politikave të tij.
“Kjo nuk është një kundërshti, por një tregues se kjo histori ende nuk është mbyllur.”
Shpërdorim pushteti
Belind Këlliçi, deputet i Partisë Demokratike, e sheh librin si dëshmi të shpërdorimit të pushtetit dhe të praktikave të paligjshme në ndërtim. Ai kërkon një hetim për të verifikuar sesi, sipas tij, arkitektët e huaj kanë përfituar nga projektet e mëdha publike në Shqipëri.
Reinier de Graaf mendon se Rama “nisi me qëllime të sinqerta” transformimin e madh të Shqipërisë dhe se janë realizuar edhe projekte të mira.
Si shembull, ai përmend projektin e banimit Mangalem 21, të cilin e ndërtoi në Tiranë. Ai përbëhet nga 1.200 apartamente me qira të mesme, të vendosura në blloqe shumëngjyrëshe rreth shesheve të gjelbra.
Megjithatë, vitet e fundit ai sheh “një proces përqendrimi të pushtetit”.
“Fillimisht ne ia paraqisnim projektet bashkisë. Pas një ndryshimi ligjor në vitin 2024, tani raportojmë te agjencia shtetërore AZHT, e cila i përgjigjet drejtpërdrejt kryeministrit.”
Me letrën e tij ai synonte të vinte në diskutim raportin mes arkitekturës dhe pushtetit; për këtë temë ai shkruan shpesh dhe ironia është shenja e tij dalluese.
“Ironia është një mjet për të qenë kritik pa rrezikuar automatikisht të mos punosh më askund ose të prishësh gjithçka,” thotë De Graaf.
Studioja e tij po punon aktualisht për transformimin e stadiumit Selman Stërmasi në Tiranë, ku parashikohet që stadiumit t’i shtohen dy kulla.
Rama reagoi ndaj polemikave për librin në podcastin Flasim.
Ai tha se “teksti është keqinterpretuar dhe është përdorur si pjesë e një ‘inkuizicioni’ kundër botimit.”
Sipas tij, letra e De Graaf-it tregon pikërisht se ekziston hapësirë për kritikë.
Për shkak të gjithë këtij reagimi, javën e kaluar De Graaf publikoi një letër të dytë në Tirana Times, ku sqaron se letra e parë ishte satirë.
Pllumbi dhe Millona nuk i japin peshë këtij shpjegimi.
Millona thotë: “Në Shqipëri e kemi kuptuar prej kohësh se arkitektura dhe pushteti janë të lidhura me njëra-tjetrën.”
