Buxheti i Kosovës për vitin 2027, në vlerë prej 4.27 miliardë eurosh, pritet të përcaktojë një pjesë të rëndësishme të prioriteteve ekonomike dhe zhvillimore. Ndërsa Qeveria e udhëhequr nga Lëvizja Vetëvendosje (LVV) e paraqet rritjen ekonomike dhe treguesit makroekonomikë si dëshmi të suksesit të saj, debati po zhvendoset te ndikimi që këto rezultate kanë në jetën e qytetarëve.
Pyetja nuk lidhet vetëm me madhësinë e buxhetit apo me përqindjen e rritjes së Produktit të Brendshëm Bruto (PBB). Rëndësi ka edhe nëse zhvillimi po sjell më shumë mirëqenie, fuqi blerëse, vende pune dhe prodhim vendor. Ekonomistë dhe analistë theksojnë se rritja ekonomike, e marrë më vete, nuk tregon si shpërndahet pasuria dhe nëse përmirësohet standardi i jetesës.
Të lidhura
None found
Analisti politik dhe ekonomik Nehat Hyseni, në një prononcim për gazetën “Bota sot”, thotë se për vlerësimin e ekonomisë duhen shqyrtuar së bashku inflacioni, pagat reale, punësimi, varësia nga importet, prodhimi vendor dhe emigrimi. Sipas tij, zgjerimi i aktivitetit ekonomik dhe rritja e pagave janë zhvillime pozitive, por nuk provojnë se nga kjo rritje përfitojnë të gjithë qytetarët.
Hyseni vëren se PBB-ja është kthyer në një argument qendror të diskursit politik dhe ekonomik për suksesin e qeverisjes së LVV-së. Ai e quan të pamjaftueshme këtë mënyrë vlerësimi: PBB-ja llogarit vlerën e përgjithshme të prodhimit ekonomik, por nuk tregon kujt i shkon pasuria e krijuar, si shpërndahet ajo apo sa ndryshon jeta e njerëzve.
Sipas tij, ky nuk është thjesht një kundërshtim politik ndaj qeverisë aktuale. I njëjti kriter duhet të vlejë për çdo qeveri, pavarësisht orientimit ideologjik e politik. Rritja e prodhimit kombëtar nuk mund të quhet sukses i plotë nëse qytetarët përballen ende me kosto të larta jetese, vështirësi për të mbuluar shpenzimet familjare, pasiguri në punë dhe mungesë perspektive ekonomike. Statistikat, thekson ai, duhet të ndihmojnë për të kuptuar dhe përmirësuar jetën e njerëzve, jo të jenë qëllimi i ekonomisë.
Duke iu referuar të dhënave të Fondit Monetar Ndërkombëtar, Hyseni thotë se rritja reale e ekonomisë së Kosovës është ngadalësuar nga 4.6 për qind në vitin 2024 në rreth 3.6 për qind në vitin 2025. Për vitin 2026 ishte parashikuar një rritje prej rreth 3.3 për qind. Ndërkohë, PBB-ja nominale u rrit nga 9.68 miliardë euro në vitin 2024 në 10.35 miliardë euro në vitin 2025.
Këto shifra, sipas tij, tregojnë se aktiviteti ekonomik është zgjeruar, por nuk sqarojnë mjaftueshëm burimin dhe cilësinë e rritjes. Hyseni kërkon të dallohet nëse ajo mbështetet te prodhimi vendor, investimet private dhe eksportet, apo te konsumi, importet dhe shpenzimet publike. Një ekonomi e mbështetur kryesisht te konsumi dhe importet, thotë ai, ka një strukturë zhvillimore të ndryshme nga ajo që rritet përmes prodhimit, inovacionit, eksporteve dhe investimeve produktive. Dobësimi i eksporteve neto dhe ngadalësimi i kërkesës private, të evidentuara edhe në vlerësimet e FMN-së, janë për të sinjale se struktura ekonomike e vendit duhet ndryshuar.
Një tjetër tregues vendimtar për Hysenin është inflacioni. Shtrenjtimi i produkteve dhe shërbimeve rëndon sidomos mbi familjet me të ardhura të ulëta, të cilat pjesën më të madhe të buxhetit e shpenzojnë për ushqim, energji, banim dhe transport. Për këto familje, rritja e çmimeve të ushqimeve dhe energjisë mund të ketë pasoja shumë më të rënda sesa për familjet me të ardhura të larta. Prandaj, ai kërkon që inflacioni të shihet edhe përmes pasojave të tij sociale: rritja e PBB-së mund të ndodhë njëkohësisht me rritjen e çmimeve, pa nënkuptuar se qytetarët janë bërë më të pasur.
Hyseni përmend edhe të dhënat e ASK-së, sipas të cilave paga mesatare neto arriti në 636 euro në vitin 2025, nga 552 euro në vitin paraprak. Ai e vlerëson pozitivisht këtë rritje, por paralajmëron se mesatarja nuk përshkruan domosdoshmërisht gjendjen e çdo familjeje. Pagat shumë të larta të një numri të vogël punonjësish mund të ndikojnë te paga mesatare, ndërsa paga mediane tregon nivelin që i ndan punonjësit në dy gjysma sipas pagës. Për të kuptuar mirëqenien, sipas tij, duhen parë edhe shpërndarja e pagave, të ardhurat familjare dhe shpenzimet reale të jetesës.
Ai shton se nuk do të ishte e saktë të thuhej se inflacioni i ka varfëruar të gjithë punonjësit, pasi një pjesë kanë pasur rritje reale të të ardhurave. Megjithatë, analiza duhet të përfshijë edhe pensionistët, të papunët, familjet që jetojnë me ndihmë sociale dhe punonjësit me paga të ulëta.
Në vlerësimin e problemeve strukturore, Hyseni veçon varësinë e madhe të Kosovës nga importet, e cila e bën vendin më të cenueshëm ndaj zhvillimeve në tregjet ndërkombëtare. Ai kërkon që prodhimi vendor të trajtohet si përparësi strategjike e politikës ekonomike, jo si pjesë dytësore ndaj konsumit. Pa këtë ndryshim, sipas tij, rritja rrezikon të vazhdojë të mbështetet te konsumi, importet, transfertat dhe shpenzimet publike, pa ndërtuar një bazë të mjaftueshme për zhvillim afatgjatë.
Si drejtime të nevojshme zhvillimi, ai rendit industrinë përpunuese, modernizimin e bujqësisë dhe industrisë ushqimore, mbështetjen për ndërmarrjet e vogla dhe të mesme, shtimin e eksporteve, investimet në teknologji dhe përmirësimin e infrastrukturës energjetike. Sipas Hysenit, politika të tilla mund të krijojnë vende pune me produktivitet më të lartë dhe paga më të mira.
Rritja e PBB-së, thotë ai, merr kuptim më të plotë kur shoqërohet me punësim të ri dhe me përfshirje më të gjerë të popullsisë në aktivitetin ekonomik. Hyseni tërheq vëmendjen te shkalla e ulët e punësimit, pasiviteti i lartë ekonomik i grave dhe të rinjtë që nuk janë të përfshirë në arsim, punësim apo aftësim profesional. Këto tregojnë, sipas tij, jo vetëm mungesë vendesh pune, por edhe pjesëmarrje të pamjaftueshme në tregun e punës, mospërputhje të aftësive profesionale me kërkesat e ekonomisë dhe emigrim të vazhdueshëm.
Ai argumenton se përmirësimi i treguesve makroekonomikë nuk mund të quhet sukses i plotë për sa kohë një pjesë e konsiderueshme e të rinjve e kërkon të ardhmen jashtë vendit. Për këtë arsye, aftësia për t’u krijuar qytetarëve kushte që të punojnë, të jetojnë dhe të ndërtojnë të ardhmen në Kosovë duhet të jetë një kriter i rëndësishëm për vlerësimin e politikës ekonomike të LVV-së.
Në lidhje me buxhetin e vitit 2027, Hyseni thotë se përgjegjësia e qeverisë nuk matet vetëm me shumën e ndarë, por mbi të gjitha me mënyrën se si shpenzohen mjetet. Politika fiskale, investimet kapitale, politikat tatimore, subvencionet, arsimi profesional dhe mbështetja e prodhimit vendor janë, sipas tij, instrumente për të ndikuar në drejtimin e zhvillimit ekonomik.
Një politikë fiskale që synon zhvillimin, shpjegon ai, nuk duhet të mjaftohet me mbledhjen e të hyrave dhe shtimin e shpenzimeve publike. Ajo duhet t’i drejtojë mjetet te investimet që krijojnë kapacitete të reja prodhuese dhe rrisin produktivitetin. Hyseni bën dallimin mes shpenzimeve që e nxisin konsumin përkohësisht dhe investimeve që krijojnë vlerë ekonomike për shumë vite. Investimet në infrastrukturë industriale, energji, teknologji dhe arsim profesional mund të kenë efekte afatgjata, ndërsa shpenzimet pa ndikim në produktivitet mund të japin rezultate të kufizuara. Për rrjedhojë, buxheti i vitit 2027 duhet gjykuar nga rezultatet në ekonomi dhe në jetën e qytetarëve, jo vetëm nga madhësia e tij.
Në përfundim, Hyseni kërkon që qeverisja e LVV-së të vlerësohet përmes një grupi më të gjerë treguesish ekonomikë e socialë: PBB-së reale për frymë, fuqisë blerëse, pagave dhe pensioneve reale, punësimit, varfërisë, pabarazisë dhe strukturës së prodhimit vendor. Ai thekson se as çdo rezultat pozitiv nuk mund t’i atribuohet vetëm qeverisë, as çdo problem ekonomik nuk mund t’i faturohet ekskluzivisht asaj. Megjithatë, qeveria mban përgjegjësi politike për politikat që zbaton dhe përparësitë që zgjedh.
Sipas tij, Kosovës i duhet një debat ekonomik më serioz, profesional dhe i argumentuar se shkëmbimi i deklaratave politike për përqindjet e rritjes së PBB-së. Rritja ekonomike është e rëndësishme dhe pozitive, por synimi përfundimtar duhet të jetë një ekonomi produktive, konkurruese dhe e qëndrueshme, që krijon vende pune, të ardhura reale dhe mirëqenie. Sfida, vlerëson ai, është jo vetëm të prodhohet më shumë, por edhe të krijohet më shumë vlerë vendore, të shpërndahet më drejt pasuria dhe t’u jepen qytetarëve mundësi reale për një jetë më të mirë.
Për Hysenin, pyetja që i drejtohet qeverisë së LVV-së dhe çdo qeverie tjetër në Kosovë është nëse krahas rritjes së ekonomisë në statistika po përmirësohet edhe jeta e qytetarëve. Suksesi, thekson ai, nuk matet vetëm me miliardat e PBB-së, por edhe me mundësinë e qytetarit të zakonshëm për të jetuar më mirë, për të punuar me dinjitet dhe për ta parë të ardhmen në vendin e vet.
