Deklarata e ministrit për Komunitete dhe Kthim, Nenad Rashiq, se Qeveria e Kosovës është më e gatshme të themelojë Asociacionin e komunave me shumicë serbe, ka rihapur debatin për një nga temat më të ndjeshme të dialogut me Serbinë. Rashiqi e ka lidhur qëndrimin e tij me zhvillimet e fundit politike në Serbi dhe ka sugjeruar që çështja e njohjes së Kosovës nga Serbia të lihet përkohësisht anash. Tashmë kërkohet të sqarohet nëse ai ka shprehur qëndrimin zyrtar të Qeverisë.
Nga Lëvizja Vetëvendosje, shefja e Grupit Parlamentar, Arbërie Nagavci, ka thënë se qëndrimi i partisë dhe i Qeverisë për Asociacionin nuk ka ndryshuar. Deputetja Arbëresha Kryeziu-Hyseni ka deklaruar se Rashiqi nuk flet në emër të Qeverisë për këtë çështje. Ndërkohë, shefja e Grupit Parlamentar të LDK-së, Jehona Lushaku, ka kërkuar sqarim për qëndrimin zyrtar, kurse Besnik Tahiri nga AAK-ja ka rikujtuar detyrimet që rrjedhin nga marrëveshjet e mëparshme, përfshirë Marrëveshjen e Ohrit.
Të lidhura
None found
Debati ka edhe përmasë kushtetuese. Sipas aktgjykimit të Gjykatës Kushtetuese të vitit 2015, parimet e dakorduara për Asociacionin duhet të harmonizohen me Kushtetutën e Kosovës, pa cenuar rendin kushtetues dhe funksionimin e institucioneve. Në të njëjtën kohë, fitorja e Listës Studentore në Serbi ka ngritur pyetje nëse zhvillimet politike atje mund të krijojnë kushte të reja për normalizimin e marrëdhënieve dhe nëse ato duhet të ndikojnë në qasjen e Kosovës.
Për “Bota sot”, analisti Zejnulla Jakupi dhe profesori i shkencave politike, studiues i marrëdhënieve ndërkombëtare dhe diplomacisë, Nijazi Halili, kanë kërkuar qartësi institucionale. Të dy vlerësojnë se përparimi drejt Asociacionit nuk duhet të kthehet në detyrim të njëanshëm për Kosovën, pa hapa konkretë nga Serbia.
Jakupi thotë se një deklaratë individuale nuk mund të zëvendësojë qëndrimin e institucioneve për një çështje që prek drejtpërdrejt rendin kushtetues dhe funksionalitetin e shtetit. Sipas tij, Qeveria duhet ta bëjë publik qëndrimin e saj, në mënyrë që të mos lërë vend për interpretime të ndryshme të politikës zyrtare.
Sa u përket zhvillimeve në Serbi, ai e sheh fitoren e Listës Studentore si një element të ri të skenës politike, por paralajmëron kundër pritshmërive të parakohshme në Prishtinë. Ndryshimi i aktorëve politikë, sipas Jakupit, nuk dëshmon vetvetiu ndryshim të politikës së Serbisë ndaj Kosovës; qëndrimet e deritanishme të Listës Studentore për statusin e Kosovës nuk japin ende bazë për një përfundim të tillë.
Jakupi kërkon respektimin e marrëveshjeve të arritura në dialog, por vetëm përmes veprimeve në përputhje të plotë me Kushtetutën dhe aktgjykimin e Gjykatës Kushtetuese të vitit 2015. Ai kundërshton çdo mekanizëm që do të krijonte kompetenca ekzekutive paralele ose do të dëmtonte funksionimin institucional të Republikës së Kosovës.
Sipas analistit, Asociacioni duhet të mbetet pjesë e procesit të përgjithshëm të normalizimit, jo të shkëputet nga detyrimet e Serbisë. Beogradi, thotë ai, duhet të tregojë përmes veprimeve se zbaton marrëveshjet, nuk pengon integrimin ndërkombëtar të Kosovës dhe ndjek një qasje që çon drejt njohjes de facto. Për çdo përparim në dialog, Jakupi kërkon detyrime të qarta për të dyja palët, afate, mekanizma monitorimi dhe rezultate të matshme.
Ai shton se vendimmarrja e Kosovës nuk duhet të varet nga zhvillimet e brendshme politike në Serbi. Dialogu, sipas Jakupit, duhet të sjellë marrëdhënie të qëndrueshme dhe jo detyrime të njëanshme, duke ruajtur si pikënisje Kushtetutën, sovranitetin dhe interesin shtetëror.
Edhe Nijazi Halili kërkon që Qeveria të tregojë publikisht nëse Rashiqi ka folur në emër të saj. Sipas profesorit, ajo duhet të sqarojë gjithashtu parametrat e procesit dhe garancitë juridike e politike mbi të cilat do të mbështetej zbatimi. Ai vlerëson se deklarata e ministrit nuk mund të merret automatikisht si vendim institucional dhe se çështja duhet parë në raport me zhvillimet në Serbi, dinamikat e brendshme në Kosovë dhe dialogun mes Prishtinës e Beogradit.
Halili thekson se Asociacioni nuk është vetëm çështje e administrimit lokal. Ai lidhet, sipas tij, me funksionimin e institucioneve, rendin kushtetues, karakterin unitar të shtetit dhe marrëdhëniet ndërshtetërore në rajon. Për këtë arsye, çdo zgjidhje duhet të respektojë Kushtetutën e Republikës së Kosovës, vendimet e Gjykatës Kushtetuese dhe parimet e sistemit juridik të vendit.
Ashtu si Jakupi, Halili paralajmëron se fitorja e Listës Studentore nuk duhet interpretuar si provë se Beogradi ka ndryshuar politikën ndaj Kosovës. Ndërrimi i përfaqësuesve politikë, thotë ai, nuk sjell domosdoshmërisht ndryshim të qëndrimeve shtetërore.
Profesori sheh një problem thelbësor edhe te sugjerimi i Rashiqit për ta lënë përkohësisht jashtë diskutimit njohjen e Kosovës nga Serbia. Sipas tij, normalizimi nuk mund të nënkuptojë që Kosova të përmbushë detyrimet e veta, ndërsa Serbia ta shtyjë pa afat njohjen e realitetit shtetëror të Kosovës. Halili kërkon reciprocitet dhe zbatim paralel të marrëveshjeve: çdo hap drejt Asociacionit, sipas tij, duhet të shoqërohet me hapa të matshëm të Serbisë për normalizimin, respektimin e sovranitetit të Kosovës dhe njohjen de facto të dokumenteve, simboleve dhe institucioneve të saj.
Halili rikujton se vendimi i Gjykatës Kushtetuese i 23 dhjetorit 2015, në rastin KO130/15, ka përcaktuar që parimet e vitit 2015 nuk janë tërësisht në përputhje me standardet kushtetuese dhe se statuti duhet të harmonizohet me Kushtetutën. Për pasojë, sipas tij, Asociacioni nuk mund të pajiset me kompetenca ekzekutive, legjislative apo territoriale që cenojnë funksionimin e institucioneve qendrore.
Krahas zbatimit të marrëveshjeve dhe respektimit të sovranitetit të Kosovës, Halili kërkon përgjegjësi nga Serbia për zhvillimet që kanë cenuar sigurinë e vendit. Ai veçon sulmin terrorist në Banjskë më 24 shtator 2023, duke theksuar se drejtësia dhe llogaridhënia për aktet që prekin sigurinë dhe integritetin territorial janë pjesë e një normalizimi të qëndrueshëm.
Në përfundim, Halili vlerëson se Kosova duhet ta vazhdojë dialogun, por Asociacioni duhet të trajtohet brenda një procesi gjithëpërfshirës normalizimi, jo si lëshim i veçuar i Prishtinës. Sipas tij, asnjë hap përpara nuk duhet t’i ndajë detyrimet e Kosovës nga përgjegjësitë e Serbisë dhe çdo vendim duhet të jetë kushtetues, institucional e të sjellë rezultate konkrete në terren.
