Gjetja e mbetjeve mortore në disa pika të Zubin Potokut, të cilat dyshohet se u përkasin viktimave të luftës së fundit në Kosovë, mund të jetë një hap i rëndësishëm për zbardhjen e fatit të personave të zhdukur dhe hetimin e krimeve të mbetura pa përgjigje nga periudha 1998-1999.
Të lidhura
None found
Pas zbulimeve fillestare, institucionet e drejtësisë në Kosovë kanë nisur ekzaminimet mjeko-ligjore dhe analizat e ADN-së. Synimi është identifikimi i viktimave dhe përcaktimi i rrethanave të vdekjes së tyre, një proces që mund t’u japë përgjigje familjeve të personave të zhdukur, të cilat prej dekadash presin të mësojnë çfarë ka ndodhur me të afërmit e tyre.
Këto zhvillime kanë rikthyer vëmendjen te çështja e varrezave masive dhe te domosdoshmëria e një bashkëpunimi më të gjerë institucional për gjetjen e lokacioneve të dyshuara dhe dokumentimin e krimeve të luftës.
Për “Bota sot”, lidhur me këtë temë ka folur eksperti austriak Gunther Fehlinger.
Fehlinger e ka cilësuar zbulimin e mbetjeve njerëzore në disa lokacione të Zubin Potokut si një ngjarje me rëndësi jashtëzakonisht të madhe për Kosovën, familjet e të zhdukurve dhe hetimin e krimeve të luftës që ende nuk janë zbardhur.
Eksperti austriak Gunther Fehlinger
Sipas tij, procedurat duhet të zhvillohen me profesionalizëm maksimal, në përputhje me ligjin dhe standardet forenzike. Vetëm në këtë mënyrë identifikimi i viktimave dhe përcaktimi i përgjegjësive mund të mbështeten në prova të sakta.
“Zbulimi i mbetjeve njerëzore në disa lokacione në Zubin Potok përbën një zhvillim jashtëzakonisht të rëndësishëm për Kosovën, familjet e personave të zhdukur dhe hetimin e krimeve të pazbardhura të kryera gjatë luftës së viteve 1998-1999.
Këto gjetje duhet të trajtohen fillimisht me dinjitet, profesionalizëm forenzik dhe kujdes të plotë ligjor. Përmes ADN-së duhet të përcaktohet identiteti i çdo viktime, ndërsa prokurorët duhet të sqarojnë kohën, rrethanat dhe përgjegjësinë për secilën vdekje. Deri në mbylljen e këtij procesi, asnjë përfundim për viktima apo autorë të caktuar nuk duhet të konsiderohet fakt i përfunduar”.
Fehlinger ka theksuar gjithashtu se, edhe 27 vjet pas përfundimit të luftës, dëshmi të reja, puna profesionale e institucioneve dhe hetimet forenzike mund të çojnë në zbulimin e varrezave të panjohura.
Çdo lokacion i identifikuar, sipas tij, mund t’u sjellë përgjigje familjeve që kanë pritur për dekada, por mund të zbulojë njëkohësisht prova për rrëmbime, ekzekutime, fshehje trupash dhe përpjekje për pengimin e drejtësisë.
“Suksesi i hetimeve nuk duhet të matet vetëm nga numri i mbetjeve të gjetura. Duhet të vlerësohet edhe mënyra e ruajtjes së vendngjarjeve, identifikimi i viktimave përmes ADN-së, garantimi i zinxhirit të provave, marrja në pyetje e dëshmitarëve dhe hetimi i personave që kanë urdhëruar, kryer ose fshehur këto krime”, është shprehur eksperti austriak.
Sipas tij, zbulimet në Zubin Potok e bëjnë edhe më të rëndësishme Deklaratën për Personat e Zhdukur, të miratuar në kuadër të dialogut Kosovë-Serbi në vitin 2023. Ky dokument parashikon bashkëpunim për zbardhjen e fatit të të zhdukurve dhe shkëmbimin e informacioneve përkatëse.
“Bashkimi Evropian duhet të kërkojë zbatimin e plotë të kësaj marrëveshjeje. Serbia duhet të garantojë qasje të pakufizuar në arkivat ushtarake, policore, të shërbimeve të sigurisë, komunale dhe shtetërore të periudhës së luftës. Duhet të bëhen publike dokumentet operative, të dhënat për transportet, informacionet mbi varrosjet dhe çdo material që lidhet me varrezat primare, sekondare ose të fshehura.
Bashkëpunimi për personat e zhdukur nuk mund të mbetet thjesht një element simbolik i dialogut të Brukselit”, ka deklaruar Fehlinger.
Eksperti konsideron se Bashkimi Evropian duhet ta kushtëzojë procesin e anëtarësimit të Serbisë, si dhe përfitimet politike e financiare që lidhen me të, me bashkëpunimin e matshëm të këtij shteti për personat e zhdukur dhe provat e krimeve të luftës.
Duke analizuar ndikimin e zbulimeve në proceset gjyqësore për krimet e luftës, Fehlinger ka thënë se provat forenzike mund të forcojnë rastet penale. Ato mund të ndihmojnë në identifikimin e viktimave, përcaktimin e numrit të tyre, evidentimin e modeleve të krimeve dhe lidhjen mes lokacioneve të ndryshme.
“Në çdo proces gjyqësor duhet të krijohet lidhje individuale e provave ndërmjet krimit dhe të akuzuarit. Vonesat në identifikimin përmes ADN-së mund të zvarrisin hetimet dhe gjykimet, ndërsa identifikimi i suksesshëm mund t’i forcojë çështjet penale, të korrigjojë të dhënat historike dhe t’u japë familjeve të vërtetën që e kanë kërkuar për një kohë kaq të gjatë”, ka thënë ai.
Në përfundim, eksperti austriak ka kërkuar që çështja e të zhdukurve të mos shndërrohet në mjet për përplasje politike apo tensione ndëretnike. Ai ka nënvizuar se çdo viktimë, pavarësisht përkatësisë, gëzon të drejtën për identifikim, dinjitet dhe drejtësi.
“Familjet e personave të zhdukur kanë pritur për një kohë tepër të gjatë. Institucionet e Kosovës, Serbia, Bashkimi Evropian, EULEX-i, Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq dhe të gjitha strukturat përgjegjëse duhet të bashkëpunojnë deri në zbardhjen e fatit të çdo personi të zhdukur.
Nuk mund të ketë normalizim afatgjatë ndërmjet Kosovës dhe Serbisë pa të vërtetën për personat e zhdukur, pa përgjegjësi për krimet e luftës dhe pa zbardhjen e plotë të lokacioneve ku janë varrosur viktimat”, ka përfunduar Gunther Fehlinger për “Bota sot”.
