Edhe pse “Odisea” e Homerit u krijua afro tre mijëvjeçarë më parë, një prej rregullave të saj themelore ruan një forcë të habitshme edhe në ditët tona. I njohur si “Ligji i Zeusit”, ky kod i pashkruar kishte një peshë të tillë në antikitetin grek, saqë mendohej se vetë hyjnitë ndërhynin për të dënuar këdo që guxonte ta thyente.
Të lidhura
None found
Regjisori Christopher Nolan, në filmin e tij të ardhshëm “Odisea”, e vendos këtë parim pikërisht në zemër të tregimit. Ai ka shpjeguar se pas shumë prej episodeve të udhëtimit të lavdishëm qëndron një ide e thjeshtë, por tejet e fuqishme: çdokush, qoftë edhe një i huaj i plotë, meriton të trajtohet me nderim.
Thelbi i një rregulli hyjnor
Ndryshe nga kodet juridike bashkëkohore, “Ligji i Zeusit” nuk gjendej i shënuar në asnjë dokument zyrtar. Ai mishëronte një tërësi detyrimesh morale që mbroheshin nga Zeusi, mbreti i perëndive, dhe rrotullohej rreth mikpritjes, shenjtërisë së betimit, ndershmërisë dhe sjelljes me të panjohurit.
Boshti i tij ishte koncepti i “ksenisë”, një rregull i pacënueshëm që e detyronte zotin e shtëpisë t’i siguronte çdo vizitori ushqim, çati mbi kokë dhe siguri, pa marrë parasysh identitetin apo prejardhjen e tij.
Gjatë një bisede për “Los Angeles Times”, Nolan e sintetizoi këtë parim duke e krahasuar me atë që njihet sot si “rregulli i artë”.
“Trajtoji të tjerët ashtu siç do të doje të trajtoheshe vetë. Kjo jo vetëm sepse një njeri i thjeshtë mund të fshehë një zot, por edhe sepse ky është themeli i një shoqërie funksionale. Njerëzit kanë nevojë të udhëtojnë, të bëjnë tregti dhe shpesh jeta e tyre varet nga bujaria e të panjohurve”, u shpreh ai.
Detyrimet ishin të dyanshme
Ajo që shpesh harrohet është se “ksenia” nuk impononte përgjegjësi vetëm për nikoqirin. Edhe i ftuari mbante barrën e tij të detyrimeve. Nëse ai shpërdoronte dashamirësinë e treguar, tejkalonte qëndrimin e lejuar ose sillej me përbuzje ndaj strehuesit, atëherë shkelej një normë e shenjtë që kërkonte ndëshkim.
“Shpërdorimi i këtij kodi ka rrjedhoja shkatërrimtare. Çdo akt hakmarrjeje mbart një kosto, dhe dhuna është forma e saj më e papërpunuar”, ka shtuar Nolan. Për këtë motiv, shumica e aventurave në “Odise” burojnë pikërisht nga respektimi ose shkelja e kësaj rregullsie të moçme.
Modele të sjelljes shembullore dhe shkelësit e këtij kodi
Mbreti Menelau mishëron nikoqirin ideal. Kur Telemaku shkon në Spartë për të mësuar fatin e të atit, Odiseut, Menelau e mirëpret me nderime, e fton në tryezë, i beson të dhëna jetike dhe e lë të shkojë me dhurata. Kjo ishte sjellja që shoqëria e lashtë greke lartësonte si shembull për t’u ndjekur.
Krejt e kundërta ndodh me Polifemin, shembulli më i skajshëm negativ. Në vend që t’i priste udhëtarët siç e kërkonte rregulli, ciklopi gjigant i sulmon dhe i gllabëron. Ky akt përbënte një fyerje të rëndë ndaj “Ligjit të Zeusit” dhe ndëshkimi nuk vonon: Odiseu e verbon atë, duke treguar se as lidhjet e tij me perëndinë e detit, Poseidonin, nuk e kursyen dot nga pasojat tmerruese.
Në anën tjetër të spektrit ndodhet Eumeu, bariu i përulur i derrave që e mirëpret Odiseun e kthyer në atdhe, të maskuar si lypës. Pa e ditur fare se kë kishte përballë, Eumeu i dhuron ushqim, strehë dhe kujdes, pa pritur asnjë shpërblim. Ky veprim e shndërron atë në një nga figurat më të ndritura dhe më fisnike të të gjithë poemës.
Kur mysafirët e humbnin rrugën
Poema e Homerit nuk i kursen as mysafirët që nuk i përmbaheshin sjelljes së duhur. Pasi shokët e Odiseut zbarkojnë në ishullin e magjistares Kirke, ata gëzojnë mikpritje, por e shndërrojnë këtë në një festë të shfrenuar, duke abuzuar me ushqimin dhe pijen, pa treguar asnjë shenjë respekti. Ndëshkimi ikonik që pason, shndërrimi i tyre në derra, hyri në analet e mitologjisë si një prej skenave më të fuqishme.
Një trashëgimi që sfidon shekujt
Një nga ilustrimet më mbresëlënëse të këtij ligji ndodh që në fillim të eposit, në shtëpinë e Telemakut. Ai pret një udhëtar të panjohur, i ofron ushqim dhe vetëm pasi e ka ushqyer e pyet për emrin e tij. Më vonë del në pah se i ftuari misterioz ishte vetë perëndesha e diturisë, Atena, e fshehur në trajtën e një njeriu të thjeshtë.
Ky është thelbi i mësimit mijëravjeçar që “Odisea” i përcjell lexuesit modern: askush nuk e di me siguri se kush fshihet pas fytyrës së të huajit që i del përpara, prandaj respekti i treguar është shumë më tepër se një formalitet shoqëror. Për grekët e lashtë, kjo nuk përbënte thjesht një normë mirësjelljeje, por ishte matësi përfundimtar që ndante ata që fitonin bekimin e perëndive nga ata që përballeshin me zemërimin e tyre.
