Vendimi gjyqësor ndaj katër ish-udhëheqësve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe amendamentet në Ligjin për Gjykatën Speciale kanë shkaktuar një valë të re mosmarrëveshjesh mes klasës politike kosovare dhe aleatëve perëndimorë.
Të lidhura
None found
Këtë radhë, tensionet nuk përqendrohen vetëm te ekzekutivi i udhëhequr nga Albin Kurti.
Partia Demokratike e Kosovës, e cila për një periudhë të gjatë kritikoi kryeministrin për marrëdhëniet e acaruara me partnerët ndërkombëtarë, tashmë i kundërshton hapur qëndrimet e diplomatëve perëndimorë, si dhe vlerësimin e Bashkimit Evropian se ndryshimet ligjore bien ndesh me angazhimet ndërkombëtare të Kosovës.
Analistët kanë pikëpamje të ndryshme rreth asaj nëse skena politike kosovare po tregohet më e prirur për t’i sfiduar qëndrimet e aleatëve perëndimorë.
Daniel Serwer, nga Universiteti Johns Hopkins në Uashington, konstaton një tendencë të tillë, të cilën e lidh me përpjekjet në rritje për të pohuar sovranitetin e Kosovës.
“Po, besoj se kjo po bëhet politikisht më e pranueshme, e nxitur nga një interesim gjithnjë e më i madh për të afirmuar sovranitetin”, deklaroi Serwer për Radion Evropa e Lirë.
Ai i vendos kontestet rreth Gjykatës Speciale në një kuadër më të gjerë, duke përfshirë edhe përplasjet e mëparshme të Qeverisë Kurti me aleatët për çështjen e veriut të Kosovës.
“Sipas meje, PDK-ja ka arsye të forta për ta vënë në dyshim Gjykatën Speciale. Nuk është befasi që po e bën këtë — bashkë me Vetëvendosjen”, shtoi ai.
Megjithatë, Lulzim Peci, drejtor i Institutit për Kërkime dhe Zhvillim të Politikave (KIPRED), nuk i interpreton kundërshtitë publike të përfaqësuesve të PDK-së si tregues të një ndryshimi në orientimin e politikës së jashtme të Kosovës.
Sipas tij, përgjegjësia për këtë politikë i takon Qeverisë, ndërsa deklaratat e një partie opozitare nuk përfaqësojnë qëndrim zyrtar të shtetit.
“Për sa kohë Qeveria nuk ndërmerr veprime konkrete për zbatimin e ligjit, gjendja do të mbetet në nivel përplasjeje verbale. Në çastin kur Qeveria të ndërmarrë hapa për zbatimin e ligjit, ky do të jetë një hap drejt konfrontimit”, u shpreh Peci për Radion Evropa e Lirë.
Çfarë i shkaktoi mosmarrëveshjet e reja?
Më 16 shtator, Dhomat e Specializuara në Hagë — të njohura si Gjykata Speciale — i shpallën fajtorë për krime lufte Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin, duke i dënuar me burgim nga 13 deri në 25 vjet.
Aktgjykimi është i shkallës së parë dhe ndaj tij mund të ushtrohet ankesë.
Shtetet e Bashkuara kërkuan respektimin e vendimit dhe shmangien e retorikës që nxit tensione, ndërsa Bashkimi Evropian bëri thirrje për respektimin e pavarësisë së gjykatës.
Kryeministri Kurti e përshkroi vendimin si “padrejtësi e papranueshme”, por reagimet më të ashpra ndaj diplomatëve perëndimorë erdhën nga PDK-ja, e cila ishte në pushtet në kohën kur u krijuan kushtet për themelimin e gjykatës në vitin 2015.
Kryetari i saj, Bedri Hamza, u bëri thirrje ambasadorëve të vendeve aleate të kontribuojnë në atë që ai e quajti pasqyrim i drejtë i situatës.
Nënkryetarja e PDK-së, Vlora Çitaku, shkoi edhe më larg, duke kritikuar drejtpërdrejt ambasadorin britanik, Jonathan Hargreaves, pasi ky i fundit nënvizoi se dënimet në Hagë kanë të bëjnë me përgjegjësinë penale individuale.
“Mos na qitni hi syve”, shkroi Çitaku në rrjetet sociale, duke pretenduar se UÇK-ja ishte përcaktuar si ndërmarrje e përbashkët kriminale dhe se aktgjykimi nuk mund të reduktohej vetëm në përgjegjësinë e katër individëve.
Trupi gjykues konstatoi përfshirjen e katër të akuzuarve në një ndërmarrje të përbashkët kriminale, por theksoi se procesi nuk kishte të bënte me legjitimitetin e UÇK-së apo me qëllimin e saj për pavarësinë e Kosovës.
Përplasjet u thelluan pas 6 tetorit, kur Kuvendi miratoi ndryshimet në Ligjin për Dhomat e Specializuara, të propozuara nga PDK-ja.
Amendamentet parashikojnë, ndër të tjera, kufizimin e juridiksionit të gjykatës, dënim maksimal prej 15 vjetësh burgim dhe mundësinë e vuajtjes së dënimeve në Kosovë.
Bashkimi Evropian deklaroi se ligji bie ndesh me detyrimet ndërkombëtare të Kosovës dhe kërkoi respektimin e mandatit dhe pavarësisë së gjykatës, si dhe garantimin e drejtësisë për viktimat dhe familjet e tyre.
Por, deputeti i PDK-së dhe iniciuesi i ndryshimeve, Përparim Gruda, e hodhi poshtë këtë vlerësim.
“Jemi të bindur që ky ligj nuk shkel asnjë obligim që Kosova e ka marrë dhe jemi ballëhapur para bashkësisë ndërkombëtare”, deklaroi ai më 7 tetor.
Çitaku tha se “është normale” që me aleatët të ketë mospajtime.
“Është shumë e rëndësishme të diskutojmë”, shtoi ajo.
Nga përplasjet për veriun te Gjykata Speciale
Mosmarrëveshjet me aleatët perëndimorë, që patën rol vendimtar në çlirimin e Kosovës dhe mbështetën ndërtimin e shtetit të saj, nuk janë të reja për Qeverinë Kurti.
Vitet e fundit, ato u përqendruan kryesisht te veprimet e institucioneve kosovare në veriun me shumicë serbe — duke përfshirë hyrjen e kryetarëve shqiptarë në ndërtesat komunale në vitin 2023 dhe mbylljen e institucioneve të mbështetura nga Serbia.
Qeveria i justifikoi këto veprime me ushtrimin e sovranitetit dhe shtrirjen e sundimit të ligjit, ndërsa partnerët perëndimorë kritikuan mungesën e koordinimit dhe rrezikun e përshkallëzimit të tensioneve.
Vetë Kurti këmbëngulte se marrëdhëniet me aleatët nuk nënkuptojnë domosdoshmërisht pajtim për çdo çështje.
Por, mosmarrëveshjet tejkaluan shkëmbimin e deklaratave, duke sjellë edhe pasoja diplomatike.
Në vitin 2023, Bashkimi Evropian vendosi masa ndaj Kosovës, duke pezulluar vizitat e nivelit të lartë dhe pjesë të bashkëpunimit financiar.
Vitin e kaluar, SHBA-ja pezulloi nisjen e Dialogut Strategjik me Kosovën.
PDK-ja ishte ndër partitë që kritikuan ashpër Qeverinë Kurti për atë që u cilësua si dëmtim i marrëdhënieve me aleatët.
Mes kundërshtimit dhe ruajtjes së raporteve me aleatët
Deputeti i PDK-së, Elmi Reçica, zëvendëskryetar i parë i Komisionit parlamentar për Punë të Jashtme dhe Diasporë, thotë se reagimet e fundit të partisë së tij duhet të kuptohen në kontekstin e duhur.
Ai kujton se partnerët perëndimorë kishin mbështetur themelimin e Dhomave të Specializuara në vitin 2015 dhe, sipas tij, duhet të tregojnë mirëkuptim edhe për ndryshimet aktuale në ligj.
“Nëse atëherë është mbështetur dhe përkrahur, do të duhej edhe tash të ketë përkrahje dhe mbështetje”, u shpreh Reçica për Radion Evropa e Lirë.
Megjithatë, ai nënvizon rëndësinë e mbajtjes së një komunikimi të kujdesshëm dhe institucional me partnerët ndërkombëtarë.
“Ne, si çdoherë, rreth situatave që kanë qenë po aq të komplikuara, mbase edhe më të komplikuara, e kemi ruajtur gjakftohtësinë dhe komunikimin. Do të duhej të rikthehemi pikërisht tek ajo formë dhe mënyrë komunikimi”, tha ai.
Lutfi Haziri, nga Lidhja Demokratike e Kosovës, vlerëson se përplasjet e viteve të fundit tani po marrin një dimension tjetër, me përfshirjen e PDK-së.
“Dhomat e Specializuara e kanë nxjerrë në sipërfaqe këtë raport edhe me PDK-në. Pak a shumë është zgjerim i këtyre raporteve të kushtëzuara”, deklaroi Haziri për Radion Evropa e Lirë.
Ai paralajmëron se vazhdimi i përplasjeve mund të nxisë kërkesa të tjera politike, deri te shpërbërja e Dhomave të Specializuara.
Sipas tij, Kosova duhet të shmangë përplasjet verbale dhe të rivendosë besimin me aleatët, ndërsa edhe BE-ja duhet t’i trajtojë shqetësimet lidhur me funksionimin e gjykatës.
Për deputeten e Aleancës për Ardhmërinë e Kosovës, Time Kadrijaj, përplasjet aktuale janë pasojë e vendimeve të vitit 2015, kur partia e saj kishte kundërshtuar themelimin e Dhomave të Specializuara.
“Atëherë ne e kemi përballuar presionin. Edhe tash e përballojmë. Tash, le ta bëjë luftën PDK-ja. Le t’i bëjnë ballë presionit institucionet shtetërore”, tha Kadrijaj.
A mund të ketë pasoja për Kosovën?
Të mërkurën, më 15 tetor, kryetarja e Kuvendit, Albulena Haxhiu, ia përcolli presidentes Justina Shiroka Pula për dekretim ndryshimet në Ligjin për Dhomat e Specializuara.
Presidentja ka tetë ditë kohë për të vepruar.
Por, mbetet e paqartë se si do të ndikojnë ndryshimet ligjore në funksionimin e gjykatës dhe në marrëdhëniet e Kosovës me partnerët perëndimorë.
Për Pecin, rreziku kryesor nuk qëndron te deklaratat e politikanëve, por te mundësia që mosmarrëveshjet të kthehen në përplasje institucionale.
Dhomat e Specializuara funksionojnë brenda sistemit juridik të Kosovës, ndërsa mandati dhe pavarësia e tyre mbështeten edhe në dispozitat kushtetuese dhe në detyrimet ndërkombëtare të vendit.
Sipas Pecit, nëse institucionet e Kosovës ndërmarrin hapa për zbatimin e dispozitave që kufizojnë kompetencat e gjykatës, mosmarrëveshjet me Bashkimin Evropian mund të thellohen më tej.
Një tjetër pikë e mundshme përplasjeje, sipas tij, është kërkesa eventuale që personat e dënuar nga Dhomat e Specializuara t’i vuajnë dënimet në Kosovë.
Një ditë më parë, më 14 tetor, Qeveria themeloi edhe një grup punues për hartimin dhe koordinimin e një strategjie shtetërore për procedurat e apelit në Hagë, me qëllim bashkërendimin e mbështetjes juridike, institucionale dhe diplomatike.
Megjithatë, krijimi i këtij grupi nuk nënkupton automatikisht zbatimin e ndryshimeve ligjore që kundërshtohen nga BE-ja.
Qeveria nuk iu përgjigj pyetjeve të Radios Evropa e Lirë lidhur me mosmarrëveshjet me partnerët perëndimorë.
Peci vlerëson se një moment tjetër vendimtar për zhvillimin e këtyre raporteve mund të jetë rezultati i apelit për katër ish-drejtuesit e UÇK-së.
“Nëse aktvendimi do të jetë lirues, kjo çështje mbyllet me kaq. Por, nëse nuk është lirues, atëherë do të fillojë përplasja edhe më e madhe”, tha ai.
Serwer, nga ana tjetër, thekson rëndësinë e ruajtjes së marrëdhënieve të Kosovës me BE-në dhe NATO-n, veçanërisht për pozitën e saj ndërkombëtare dhe sigurinë.
“Kosova duhet të sigurojë që marrëdhëniet e saj me BE-në dhe NATO-n të mbeten të forta. Kjo është e vështirë kur Prishtina këmbëngul në pohimin e sovranitetit të saj, por konsultimet dhe koordinimi mund të shmangin shumë nga kurthet dhe problemet e mundshme”, theksoi ai.
Për momentin, BE-ja nuk ka paralajmëruar ndonjë masë konkrete ndaj Kosovës për ndryshimet në Ligjin për Dhomat e Specializuara.
Megjithatë, kundërshtimet e saj u shoqëruan me paralajmërime për rëndësinë e respektimit të sundimit të ligjit në procesin e integrimit evropian.
“Mesazhi im është shumë i thjeshtë. Zgjerimi evropian po ecën përpara. Nëse vendet kandidate bëjnë hapa prapa, ato nuk janë në rrugën e duhur dhe nuk do të mund të bëhen anëtare të BE-së”, deklaroi komisionarja për Zgjerim e BE-së, Marta Kos, më 12 tetor.
