Parimi i lashtë i mikpritjes që ende udhëheq sjelljen njerëzore: Çfarë na mëson “Odisea” për “Ligjin e Zeusit”

Edhe pse “Odisea” e Homerit u krijua afro tre mijëvjeçarë më parë, një prej rregullave të saj themelore ruan një forcë të habitshme edhe në ditët tona. I njohur si “Ligji i Zeusit”, ky kod i pashkruar kishte një peshë të tillë në antikitetin grek, saqë mendohej se vetë hyjnitë ndërhynin për të dënuar këdo që guxonte ta thyente.

Regjisori Christopher Nolan, në filmin e tij të ardhshëm “Odisea”, e vendos këtë parim pikërisht në zemër të tregimit. Ai ka shpjeguar se pas shumë prej episodeve të udhëtimit të lavdishëm qëndron një ide e thjeshtë, por tejet e fuqishme: çdokush, qoftë edhe një i huaj i plotë, meriton të trajtohet me nderim.

Thelbi i një rregulli hyjnor

Ndryshe nga kodet juridike bashkëkohore, “Ligji i Zeusit” nuk gjendej i shënuar në asnjë dokument zyrtar. Ai mishëronte një tërësi detyrimesh morale që mbroheshin nga Zeusi, mbreti i perëndive, dhe rrotullohej rreth mikpritjes, shenjtërisë së betimit, ndershmërisë dhe sjelljes me të panjohurit.

Boshti i tij ishte koncepti i “ksenisë”, një rregull i pacënueshëm që e detyronte zotin e shtëpisë t’i siguronte çdo vizitori ushqim, çati mbi kokë dhe siguri, pa marrë parasysh identitetin apo prejardhjen e tij.

Gjatë një bisede për “Los Angeles Times”, Nolan e sintetizoi këtë parim duke e krahasuar me atë që njihet sot si “rregulli i artë”.

“Trajtoji të tjerët ashtu siç do të doje të trajtoheshe vetë. Kjo jo vetëm sepse një njeri i thjeshtë mund të fshehë një zot, por edhe sepse ky është themeli i një shoqërie funksionale. Njerëzit kanë nevojë të udhëtojnë, të bëjnë tregti dhe shpesh jeta e tyre varet nga bujaria e të panjohurve”, u shpreh ai.

Detyrimet ishin të dyanshme

Ajo që shpesh harrohet është se “ksenia” nuk impononte përgjegjësi vetëm për nikoqirin. Edhe i ftuari mbante barrën e tij të detyrimeve. Nëse ai shpërdoronte dashamirësinë e treguar, tejkalonte qëndrimin e lejuar ose sillej me përbuzje ndaj strehuesit, atëherë shkelej një normë e shenjtë që kërkonte ndëshkim.

“Shpërdorimi i këtij kodi ka rrjedhoja shkatërrimtare. Çdo akt hakmarrjeje mbart një kosto, dhe dhuna është forma e saj më e papërpunuar”, ka shtuar Nolan. Për këtë motiv, shumica e aventurave në “Odise” burojnë pikërisht nga respektimi ose shkelja e kësaj rregullsie të moçme.

Modele të sjelljes shembullore dhe shkelësit e këtij kodi

Mbreti Menelau mishëron nikoqirin ideal. Kur Telemaku shkon në Spartë për të mësuar fatin e të atit, Odiseut, Menelau e mirëpret me nderime, e fton në tryezë, i beson të dhëna jetike dhe e lë të shkojë me dhurata. Kjo ishte sjellja që shoqëria e lashtë greke lartësonte si shembull për t’u ndjekur.

Krejt e kundërta ndodh me Polifemin, shembulli më i skajshëm negativ. Në vend që t’i priste udhëtarët siç e kërkonte rregulli, ciklopi gjigant i sulmon dhe i gllabëron. Ky akt përbënte një fyerje të rëndë ndaj “Ligjit të Zeusit” dhe ndëshkimi nuk vonon: Odiseu e verbon atë, duke treguar se as lidhjet e tij me perëndinë e detit, Poseidonin, nuk e kursyen dot nga pasojat tmerruese.

Në anën tjetër të spektrit ndodhet Eumeu, bariu i përulur i derrave që e mirëpret Odiseun e kthyer në atdhe, të maskuar si lypës. Pa e ditur fare se kë kishte përballë, Eumeu i dhuron ushqim, strehë dhe kujdes, pa pritur asnjë shpërblim. Ky veprim e shndërron atë në një nga figurat më të ndritura dhe më fisnike të të gjithë poemës.

Kur mysafirët e humbnin rrugën

Poema e Homerit nuk i kursen as mysafirët që nuk i përmbaheshin sjelljes së duhur. Pasi shokët e Odiseut zbarkojnë në ishullin e magjistares Kirke, ata gëzojnë mikpritje, por e shndërrojnë këtë në një festë të shfrenuar, duke abuzuar me ushqimin dhe pijen, pa treguar asnjë shenjë respekti. Ndëshkimi ikonik që pason, shndërrimi i tyre në derra, hyri në analet e mitologjisë si një prej skenave më të fuqishme.

Një trashëgimi që sfidon shekujt

Një nga ilustrimet më mbresëlënëse të këtij ligji ndodh që në fillim të eposit, në shtëpinë e Telemakut. Ai pret një udhëtar të panjohur, i ofron ushqim dhe vetëm pasi e ka ushqyer e pyet për emrin e tij. Më vonë del në pah se i ftuari misterioz ishte vetë perëndesha e diturisë, Atena, e fshehur në trajtën e një njeriu të thjeshtë.

Ky është thelbi i mësimit mijëravjeçar që “Odisea” i përcjell lexuesit modern: askush nuk e di me siguri se kush fshihet pas fytyrës së të huajit që i del përpara, prandaj respekti i treguar është shumë më tepër se një formalitet shoqëror. Për grekët e lashtë, kjo nuk përbënte thjesht një normë mirësjelljeje, por ishte matësi përfundimtar që ndante ata që fitonin bekimin e perëndive nga ata që përballeshin me zemërimin e tyre.