“Ligji i Zeusit” në “Odisea”: Parimi i lashtë që sillte favorin ose ndëshkimin e perëndive

Afro tre mijë vjet pas krijimit të “Odisesë”, parimi i lashtë që lidhet me mikpritjen, respektin dhe drejtësinë vazhdon të përcjellë një mesazh të fuqishëm për shoqërinë moderne.

Në epin e njohur të Homerit, i ashtuquajturi “Ligji i Zeusit” kishte një peshë të jashtëzakonshme për Greqinë e lashtë. Besohej se kushdo që e shkelte këtë rregull mund të ndëshkohej drejtpërdrejt nga perënditë.

Ky motiv zë një vend qendror edhe në filmin e ri “Odisea” të regjisorit Christopher Nolan. Sipas tij, prapa një pjese të madhe të ngjarjeve të veprës qëndron një parim sa i thjeshtë, aq edhe i rëndësishëm: të panjohurit duhen trajtuar me respekt.

“Ligji i Zeusit” nuk ishte një ligj i shkruar në kode apo libra juridikë, siç ndodh me legjislacionin e sotëm. Ai ishte një sistem normash morale që besohej se mbrohej nga Zeusi, perëndia supreme e grekëve, dhe përfshinte mikpritjen, drejtësinë, respektimin e betimeve dhe mënyrën e sjelljes ndaj të huajve.

Në themel të këtij parimi qëndronte “ksenia”. Sipas këtij rregulli të shenjtë, çdo nikoqir duhej t’i siguronte mysafirit ushqim, strehë dhe mbrojtje, pa marrë parasysh identitetin apo prejardhjen e tij.

Në një intervistë për “Los Angeles Times”, Christopher Nolan ka thënë se kuptimi i këtij parimi të lashtë mund të shpjegohet përmes asaj që sot njihet si “rregulli i artë”.

“Është rregulli i artë: sillu me të tjerët ashtu siç dëshiron që ata të sillen me ty. Pjesërisht sepse një njeri i zakonshëm mund të jetë një perëndi e maskuar, por edhe sepse vetëm kështu një shoqëri mund të funksionojë. Njerëzit duhet të udhëtojnë, të tregtojnë dhe shpesh varen nga mirësia e njerëzve krejtësisht të panjohur”, ka deklaruar Nolan, transmeton Telegrafi.

Megjithatë, detyrimet e “ksenisë” nuk rëndonin vetëm mbi nikoqirin, siç mund të mendohet. Edhe personi që pranohej si mysafir duhej të respektonte disa përgjegjësi.

Qëndrimi përtej kohës së hijshme, mungesa e respektit ndaj nikoqirit apo abuzimi me mikpritjen shiheshin si cenim i një rregulli të shenjtë. Për një shkelje të tillë, mysafiri konsiderohej se e meritonte ndëshkimin.

“Keqpërdorimi i këtij rregulli ka pasoja të tmerrshme. Çdo hakmarrje ka çmimin e vet dhe dhuna është shprehja më e drejtpërdrejtë e saj”, ka shpjeguar Nolan.

Kjo është arsyeja pse një numër i madh ngjarjesh në “Odise” shfaqen si rrjedhojë e respektimit ose e shkeljes së këtij ligji të hershëm.

Mbreti Menelau përfaqëson një nga modelet më të qarta të zbatimit të “ksenisë”. Kur Telemaku shkon në Spartë për të kërkuar të dhëna rreth babait të tij, Odiseut, ai pritet me nderim nga Menelau.

Mbreti i shtron ushqim, i jep informacione të vlefshme dhe, para largimit, e përcjell me dhurata. Për grekët e botës së lashtë, kjo ishte sjellja ideale që një nikoqir duhej të tregonte ndaj mysafirit.

Në skajin e kundërt gjendet Polifemi, i cili është ndër shembujt negativë më të njohur të gjithë rrëfimit. Ciklopi nuk i mirëpret udhëtarët që futen në shpellën e tij, por i sulmon dhe i ha ata.

Ky veprim përbënte një nga cenimet më të rënda të “Ligjit të Zeusit”. Pasoja vjen pa vonesë dhe është brutale: Odiseu e verbon Polifemin, ndërsa lidhja e tij si bir i Poseidonit nuk arrin ta mbrojë nga ndëshkimi.

Një dëshmi tjetër e respektimit të këtij rregulli jepet nga Eumeu, një bari i thjeshtë derrash. Pas endjeve të gjata, Odiseu kthehet në shtëpi i maskuar si lypës dhe pranohet prej tij.

Eumeu nuk e njeh identitetin e vërtetë të të ardhurit, por megjithatë i siguron ushqim, strehë dhe përkujdesje, pa kërkuar asgjë si shpërblim. Kjo sjellje e rendit atë mes personazheve më të ndershme dhe më fisnike të eposit.

“Odisea” e bën të qartë se jo çdo faj u përkiste nikoqirëve. Përgjegjësi kishin edhe ata që përfitonin nga mikpritja.

Pasi mbërrijnë në ishullin e magjistares Kirke, shokët e Odiseut presin të priten si mysafirë, por më vonë e shpërdorojnë këtë mikpritje. Ata konsumojnë ushqim dhe pije në mënyrë të tepruar dhe nuk shfaqin respektin që kërkohej.

Dënimi që marrin është kthyer në një prej skenave më të famshme të mitologjisë greke: Kirke i shndërron ata në derra.

Një prej rasteve më kuptimplota të “Ligjit të Zeusit” paraqitet që në nisje të rrëfimit. Telemaku hap dyert e shtëpisë për një udhëtar të panjohur, e ushqen dhe vetëm pasi e ka pritur siç duhet e pyet për identitetin.

Më pas bëhet e ditur se vizitori ishte perëndesha Atena, e cila kishte marrë pamjen e një njeriu të zakonshëm.

Kjo e bën mesazhin e “Odisesë” të kuptueshëm edhe në ditët e sotme: askush nuk mund ta dijë me siguri se kush është personi që ka përballë. Për këtë arsye, respekti ndaj të panjohurve shkon përtej mirësjelljes së zakonshme.

Në Greqinë e lashtë, ky parim nuk shihej thjesht si shenjë edukate. Ai përcaktonte se cili person do të fitonte favorin e perëndive dhe cili do të përballej me ndëshkimin e tyre.