Ligji i Zeusit” në “Odise”: Parimi i lashtë që shpërblente respektin dhe ndëshkonte shkelësit

Afro tre mijë vjet pas krijimit të “Odisesë”, parimi i lashtë mbi mikpritjen, respektin dhe drejtësinë vijon të përcjellë një mesazh të fuqishëm për shoqërinë moderne.

Në epin e njohur të Homerit spikat i ashtuquajturi “Ligji i Zeusit”, një rregull me rëndësi të jashtëzakonshme në Greqinë e lashtë. Besohej se kushdo që e shkelte atë rrezikonte të ndëshkohej drejtpërdrejt nga perënditë.

Ky motiv zë një vend qendror edhe në filmin e ri “Odisea”, me regji të Christopher Nolan. Sipas regjisorit, prapa shumë zhvillimeve të historisë qëndron një parim sa i thjeshtë, aq edhe i fuqishëm: të huajt duhet të trajtohen me respekt.

Çfarë përfaqësonte “Ligji i Zeusit”?

“Ligji i Zeusit” nuk ishte një kod i shkruar në libra juridikë, siç janë ligjet bashkëkohore. Ai përbëhej nga norma morale që besohej se mbroheshin nga Zeusi, perëndia supreme e grekëve, dhe përfshinte mikpritjen, drejtësinë, mbajtjen e betimeve dhe mënyrën e sjelljes me njerëzit e panjohur.

Në themel të këtij parimi qëndronte “ksenia”. Sipas këtij rregulli të shenjtë, nikoqiri kishte për detyrë t’i siguronte mysafirit ushqim, strehë dhe mbrojtje, pa marrë parasysh identitetin ose prejardhjen e tij.

Në një intervistë për “Los Angeles Times”, Christopher Nolan ka thënë se kuptimi i kësaj norme të lashtë përkon me atë që sot njihet si “rregulli i artë”.

“Është rregulli i artë: sillu me të tjerët ashtu siç dëshiron që ata të sillen me ty. Pjesërisht sepse një njeri i zakonshëm mund të jetë një perëndi e maskuar, por edhe sepse vetëm kështu një shoqëri mund të funksionojë. Njerëzit duhet të udhëtojnë, të tregtojnë dhe shpesh varen nga mirësia e njerëzve krejtësisht të panjohur”, ka deklaruar Nolan, transmeton Telegrafi.

Detyrime kishte edhe mysafiri

“Ksenia” nuk vendoste përgjegjësi vetëm mbi nikoqirin, ndonëse ky aspekt është më pak i njohur. Edhe personi që pranohej si mysafir duhej të respektonte disa detyrime.

Qëndrimi përtej kohës së hijshme, mungesa e respektit ndaj nikoqirit ose abuzimi me bujarinë e tij cilësoheshin si shkelje të një norme të shenjtë dhe konsideroheshin të denja për ndëshkim.

“Keqpërdorimi i këtij rregulli ka pasoja të tmerrshme. Çdo hakmarrje ka çmimin e vet dhe dhuna është shprehja më e drejtpërdrejtë e saj”, ka shpjeguar Nolan.

Për këtë arsye, një pjesë e madhe e ngjarjeve të “Odisesë” shfaqen si rrjedhojë e respektimit ose e shkeljes së këtij ligji të lashtë.

Menelau si modeli i nikoqirit

Mbreti Menelau paraqet një prej shembujve më të qartë të zbatimit të “ksenisë”.

Gjatë udhëtimit për të gjetur të dhëna mbi të atin, Odiseun, Telemaku mbërrin në Spartë. Menelau e mirëpret me nderim, e ushqen, i jep informacione të vlefshme dhe, kur ai largohet, e përcjell me dhurata.

Për grekët e botës së lashtë, kjo ishte mënyra ideale se si duhej trajtuar një mysafir.

Polifemi dhe çmimi i rëndë i shkeljes

Në skajin e kundërt qëndron ciklopi Polifem, një nga figurat negative më të njohura të të gjithë rrëfimit.

Udhëtarët hyjnë në shpellën e tij, por në vend që të mirëpriten, ata sulmohen dhe hahen prej ciklopit. Veprimi i Polifemit përbënte një ndër shkeljet më të rënda të “Ligjit të Zeusit”.

Pasojat vijnë shpejt dhe janë brutale: Odiseu e verbon Polifemin. As prejardhja e tij si bir i Poseidonit nuk arrin ta mbrojë nga ndëshkimi.

Mikpritja e një bariu të thjeshtë shpëtoi Odiseun

Respektimi i këtij parimi mishërohet edhe nga Eumeu, bariu i thjeshtë i derrave. Pas endjeve të gjata, Odiseu kthehet në shtëpi i maskuar si lypës dhe pranohet prej tij.

Eumeu nuk e njeh identitetin e vërtetë të të ardhurit, por megjithatë i siguron ushqim, strehë dhe përkujdesje, pa kërkuar asgjë si shpërblim.

Kjo sjellje e vendos atë mes personazheve më fisnike dhe më të ndershme të eposit.

Edhe mysafirët mund të ishin fajtorë

Përgjegjësia në “Odise” nuk u takon vetëm atyre që presin të huajt. Edhe mysafirët mund ta shkelnin rregullin e shenjtë.

Pasi mbërrijnë në ishullin e magjistares Kirke, shokët e Odiseut mirëpriten, por më pas abuzojnë me këtë mikpritje. Ata e teprojnë me ushqimin dhe pijen, ndërsa nuk shfaqin respektin e nevojshëm.

Si ndëshkim, Kirke i kthen në derra, duke krijuar një prej skenave më të famshme të mitologjisë greke.

Një porosi mijëravjeçare me kuptim edhe sot

Një rast veçanërisht domethënës i zbatimit të “Ligjit të Zeusit” paraqitet që në nisje të rrëfimit. Telemaku hap dyert e shtëpisë për një udhëtar të panjohur, e ushqen dhe vetëm më pas interesohet për identitetin e tij.

Më vonë bëhet e ditur se i huaji ishte në të vërtetë perëndesha Atena, e cila kishte marrë pamjen e një njeriu të zakonshëm.

Kjo është arsyeja pse porosia e “Odisesë” mbetet e kuptueshme edhe në ditët e sotme: askush nuk mund ta dijë me siguri se kush është personi që ka përballë, ndaj respekti për të panjohurin shkon përtej mirësjelljes së zakonshme.

Në këndvështrimin e grekëve të lashtë, nuk bëhej fjalë thjesht për sjellje të mirë. Ky ishte një rregull që përcaktonte se cilët njerëz do të fitonin favorin e perëndive dhe cilët do të përballeshin me ndëshkimin e tyre.