Ligji i Zeusit” në “Odise” mbetet aktual pas mijëra vjetësh: Parimi që sillte favorin ose ndëshkimin e perëndive

Ndonëse “Odisea” u krijua gati tre mijë vjet më parë, një prej parimeve të eposit të njohur të Homerit vazhdon të tingëllojë çuditërisht aktual. I quajtur “Ligji i Zeusit”, ai kishte një peshë kaq të madhe në Greqinë e lashtë, sa njerëzit besonin se vetë perënditë ndëshkonin këdo që e shkelte.

Në themel të këtij parimi qëndronin mikpritja, respekti dhe drejtësia, vlera që, edhe pas pothuajse tre mijë vjetësh, përcjellin një mesazh të fuqishëm për shoqërinë moderne.

Ky motiv zë vend qendror edhe në filmin e ri “Odisea” të regjisorit Christopher Nolan. Sipas shpjegimit të tij, shumë prej zhvillimeve të rrëfimit udhëhiqen nga një normë sa e thjeshtë, aq edhe e fuqishme: të panjohurit duhen trajtuar me respekt.

Çfarë përfaqësonte “Ligji i Zeusit”?

“Ligji i Zeusit” nuk ishte një kod i shkruar në libra juridikë, siç janë ligjet e sotme. Ai përbëhej nga një sistem normash morale të mbrojtura nga Zeusi, hyjnia supreme e grekëve, dhe përfshinte mikpritjen, mbajtjen e betimeve, drejtësinë dhe mënyrën e sjelljes me njerëzit e panjohur.

Pjesa themelore e tij ishte “ksenia”, një normë e shenjtë që e detyronte nikoqirin t’i siguronte çdo mysafiri ushqim, strehë dhe mbrojtje, pa marrë parasysh identitetin apo prejardhjen e tij.

Në një intervistë për “Los Angeles Times”, Christopher Nolan ka thënë se kuptimi i këtij parimi përkon me atë që në ditët e sotme njihet si “rregulli i artë”.

“Është rregulli i artë: sillu me të tjerët ashtu siç dëshiron që ata të sillen me ty. Pjesërisht sepse një njeri i zakonshëm mund të jetë një perëndi e maskuar, por edhe sepse vetëm kështu një shoqëri mund të funksionojë. Njerëzit duhet të udhëtojnë, të tregtojnë dhe shpesh varen nga mirësia e njerëzve krejtësisht të panjohur”, ka deklaruar Nolan, transmeton Telegrafi.

Detyrime kishte edhe mysafiri

“Ksenia” nuk vendoste përgjegjësi vetëm mbi nikoqirin, ndonëse ky fakt nuk njihet nga shumë njerëz. Edhe ai që pranohej si mysafir duhej t’u përmbahej disa detyrimeve.

Qëndrimi përtej kohës së hijshme, mungesa e respektit ndaj nikoqirit apo abuzimi me bujarinë e tij shiheshin si cenim i një norme të shenjtë, për të cilin mysafiri konsiderohej se meritonte ndëshkim.

“Keqpërdorimi i këtij rregulli ka pasoja të tmerrshme. Çdo hakmarrje ka çmimin e vet dhe dhuna është shprehja më e drejtpërdrejtë e saj”, ka shpjeguar Nolan.

Për këtë arsye, një pjesë e madhe e ngjarjeve të “Odisesë” paraqitet si rezultat i zbatimit ose i shkeljes së këtij ligji të lashtë.

Menelau si modeli i nikoqirit të përsosur

Mbreti Menelau është një prej shembujve më të qartë të zbatimit të “ksenisë”. Kur Telemaku shkon në Spartë për të kërkuar të dhëna rreth babait të tij, Odiseut, ai pritet me nderim nga Menelau.

Mbreti i shtron ushqim, i jep informacione me vlerë dhe, kur vjen koha e largimit, e përcjell me dhurata. Për grekët e botës së lashtë, kjo ishte pikërisht sjellja ideale që një nikoqir duhej të tregonte ndaj mysafirit.

Polifemi u ndëshkua rëndë

Në skajin e kundërt gjendet Polifemi, i cili përfaqëson një nga rastet negative më të njohura të të gjithë rrëfimit.

Ciklopi nuk u ofron mikpritje udhëtarëve që hyjnë në shpellën e tij, por i sulmon dhe i ha. Ky veprim përbënte një prej cenimeve më të rënda të “Ligjit të Zeusit”.

Pasojat janë të menjëhershme dhe brutale: Odiseu e verbon Polifemin, ndërsa as prejardhja e tij si bir i Poseidonit nuk arrin ta mbrojë nga ndëshkimi.

Një bari i zakonshëm derrash i dha ndihmë Odiseut

Respektimi i këtij parimi ilustrohet edhe nga Eumeu, bariu i thjeshtë i derrave. Pas bredhjeve të gjata, Odiseu kthehet në shtëpi i maskuar si lypës dhe pranohet prej tij.

Eumeu nuk e njeh identitetin e vërtetë të të ardhurit, por megjithatë i siguron ushqim, strehë dhe përkujdesje, pa kërkuar asgjë si shpërblim.

Kjo sjellje e bën atë një prej figurave më të ndershme dhe fisnike të eposit.

Fajtorë mund të ishin edhe mysafirët

Përgjegjësia në “Odise” nuk u takon vetëm atyre që presin të huajt. Edhe mysafirët mund ta cenonin rregullin e shenjtë dhe të përballeshin me pasojat.

Shokët e Odiseut, pasi mbërrijnë në ishullin e magjistares Kirke, presin të mikpriten, por më pas e shpërdorojnë këtë mikpritje. Ata e teprojnë me pije dhe ushqim, ndërsa nuk shfaqin respektin e nevojshëm.

Kirke i dënon duke i kthyer në derra, në atë që është bërë një nga skenat më të famshme të mitologjisë greke.

Një mesazh mijëravjeçar me vlerë edhe sot

Një prej rasteve më kuptimplota të “Ligjit të Zeusit” shfaqet që në nisje të rrëfimit. Telemaku hap dyert e shtëpisë për një udhëtar që nuk e njeh, i shërben ushqim dhe vetëm pasi e ka mikpritur e pyet për identitetin.

Më pas bëhet e ditur se i panjohuri ishte në fakt perëndesha Atena, e cila kishte marrë pamjen e një njeriu të zakonshëm.

Kështu, mesazhi që përcjell “Odisea” mbetet i qartë edhe për njeriun modern: askush nuk mund ta dijë me siguri se kë ka përballë, prandaj respekti për të panjohurin nuk kufizohet vetëm te mirësjellja.

Në botëkuptimin e grekëve të lashtë, ky nuk ishte thjesht një standard i sjelljes së mirë. Ishte një rregull nga i cili varej nëse dikush do të fitonte favorin e perëndive apo do të ndëshkohej prej tyre.