Zbulimi i rrjetit të fshehtë: Si operon inteligjenca serbe në territorin e Kosovës

Brenda një periudhe dyvjeçare, autoritetet kosovare kanë vënë në pranga disa individë të dyshuar për bashkëpunim me Agjencinë e Sigurisë dhe Informacionit të Serbisë (BIA).

Të shikuara në tërësi, hetimet zbulojnë një spektër të gjerë temash që, bazuar në të dhënat e Prokurorisë Speciale, ngjallnin kureshtje: nga strukturat e Policisë së Kosovës dhe Agjencisë Kosovare të Inteligjencës (AKI), te dinamikat politike, proceset zgjedhore, anëtarë të grupeve specifike dhe personalitete me peshë.

Disa prej këtyre proceseve vijojnë ende në sallat e gjyqit, ndërsa në raste të tjera tashmë janë dhënë vendime dënuese.

Vetë faktet nuk konfirmojnë domosdoshmërisht ekzistencën e një operacioni të vetëm apo të një strukture të sinkronizuar të BIA-s në Kosovë. Megjithatë, ato shtrojnë pyetjen se çfarë objektivash ka agjencia dhe si mund t’i përdorë të dhënat pasi t’i ketë siguruar.

“Fokusi kryesor është rekrutimi i njerëzve. Qoftë për të nxjerrë informacione, qoftë për të ushtruar influencë nëpërmjet institucioneve,” shprehet Dushan Janjiq, themelues i Forumit për Marrëdhënie Etnike në Beograd, në një bisedë për Radion Evropa e Lirë.

Një nga çështjet më të freskëta do të nisë të shqyrtohet më 7 shtator në Gjykatën Themelore të Prishtinës, ku i pandehuri Fatmir Sheholli përballet me akuza për spiunazh dhe shantazh.

Prokuroria Speciale e Kosovës pohon se ai ishte angazhuar nga BIA për të grumbulluar të dhëna lidhur me skenën politike, klimën e sigurisë dhe mekanizmat e funksionimit të shtetit kosovar.

Sipas dosjes së akuzës, Sheholli dyshohet se ka qenë pjesëmarrës në një skemë për të kompromentuar zyrtarë vendorë dhe për të manipuluar zgjedhjet lokale të vitit 2025.

Në aparatin e tij celular, pretendon Prokuroria, u zbulua një fotografi e një materiali të klasifikuar si “Top sekret 2”, teksti i të cilit flet për një plan që synon të instrumentalizojë fenë islame për të përçarë shqiptarët dhe për të ndryshuar imazhin e Kosovës në sytë e Perëndimit.

Prejardhja dhe vërtetësia e këtij dokumenti mbeten të paqartësuara për publikun, ndërsa Bashkësia Islame e Kosovës i ka hedhur poshtë pohimet e tij dhe ka insistuar në një hetim të plotë.

Përhapja e përmbajtjes shkaktoi jehonë dhe përplasje të forta në platformat sociale, përfshirë këtu edhe supozime mbi raportet mes inteligjencës serbe dhe besimtarëve myslimanë në Kosovë.

Megjithatë, aktakuzat nuk ndriçojnë se çfarë fati kanë më pas informacionet që, në bazë të pretendimeve të Prokurorisë, mblidhen dhe i kalojnë shërbimit sekret serb.

Specialistët e fushës së inteligjencës theksojnë se mbledhja e të dhënave është thjesht një hallkë e aktivitetit të një shërbimi. Po aq vendimtare është cilësia e burimit, niveli i aksesit që ai ka dhe mënyra se si më vonë mund të shfrytëzohet informacioni dhe rrjeti i ndërtuar.

Daniel Lomas, pedagog i inteligjencës dhe sigurisë pranë Universitetit të Nottinghamit në Angli, shpjegon se cikli fillon zakonisht me fazën e grumbullimit. “Në hapin e parë synon të marrësh informacion nga burimet, pra për politikën e një shteti, gjendjen ekonomike, hierarkitë, thashethemet e korridoreve, duke thurur rrjete njerëzish në të gjithë shoqërinë,” i thotë ai Radios Evropa e Lirë.

Sipas tij, rrjetet mund të marrin më pas një rol shtesë: të përdoren si vegla për të ushtruar presion politik.

Çfarë përfaqëson BIA?

Agjencia e Sigurisë dhe Informacionit përbën shërbimin civil kombëtar të inteligjencës të Serbisë dhe vepron si një entitet i veçantë brenda Qeverisë serbe. E themeluar me akt ligjor në vitin 2002, ajo u shkëput nga Ministria e Brendshme si pasojë e ndarjes së shërbimit civil nga ai policor.

Sipas legjislacionit serb, mandati i saj mbulon mbrojtjen e sigurisë së Serbisë, identifikimin dhe pengimin e aktiviteteve që synojnë minimin e rendit kushtetues, si dhe kërkimin, mbledhjen, analizën dhe vlerësimin e informacioneve inteligjente me peshë për sigurinë kombëtare. Korniza ligjore i jep gjithashtu të drejtën BIA-s të ndërveprojë me agjenci homologe të shteteve të tjera dhe organizata ndërkombëtare, në harmoni me udhëzimet e Qeverisë dhe politikën serbe të sigurisë.

Radio Evropa e Lirë ka kërkuar një reagim nga BIA në lidhje me këto çështje dhe pretendimet për operacionet e saj në Kosovë, por deri më tani nuk ka marrë asnjë përgjigje.

Lloji i informacionit në shënjestër

Aktakuzat e ngritura ofrojnë disa indicie mbi kategorinë e të dhënave që mendohet se janë synuar. Bedri Shabani dhe Muharrem Qerimi akuzohen se kanë siguruar dhe përcjellë informacione që kanë të bëjnë me UÇK-në, forcat policore kosovare dhe AKI-në. Sipas prokurorëve, Shabani kishte grumbulluar materiale edhe për ngjarjet e Reçakut, ndërsa Qerimi kishte mbledhur të dhëna për dëshmitarët e Gjykatës Speciale. Që të dy janë shprehur të pafajshëm dhe procesi ndaj tyre vijon.

Në një tjetër rast, Fehim Sali dyshohet se gjatë viteve 2024 dhe 2025 ka grumbulluar dhe ka përcjellë dosje dhe njoftime për persona të veçantë në Kosovë, përfshirë individë që autoritetet e përshkruajnë si të lidhur me rrymat vehabiste. Në mesin e atyre që tashmë kanë marrë dënim për spiunazh ndodhen edhe Aleksandar Vllajiq dhe Jellena Gjukanoviq.

Janjiq thekson se interesi i një agjencie inteligjente nuk ndalet vetëm te shkresat apo shifrat konkrete. Po aq të rëndësishëm janë individët që kanë akses në to. Sipas tij, BIA-ja është e interesuar si për burime që furnizojnë me të dhëna, ashtu edhe për njerëz që kanë influencë. “Dihet se shqiptarët janë popullsia dominuese në Kosovë dhe dihet kush ka peshë në ekonomi,” vëren ai, duke shtuar se qëllimi është të sigurohen “burime cilësore informacioni”.

Megjithatë, dobia e një burimi brenda një institucioni nuk lidhet thjesht me atë që mund të marrë prej andej. Lomas sjell si shembull policinë. “Një oficer policie mund të kryejë më shumë se një qytetar i thjeshtë. Ai ka kompetenca mbikëqyrjeje dhe mund të ketë akses në kategori të caktuara të dhënash,” shpjegon ai. Një i tillë mund të ndihmojë edhe në identifikimin e personave të tjerë që mund të jenë caqe rekrutimi ose të krijojë terren për operacione të tjera.

Destinacioni i informacionit

Kur pyetet se çfarë ndodh konkretisht me informacionet që mbërrijnë në BIA, Janjiq është i matur. “Të jem i sinqertë, vetëm sa mund ta imagjinoj,” thotë ai. Në parim, shpjegon ai, të dhënat kalojnë në sektorët analitikë, ku “sistemohen, kategorizohen” dhe më pas përdoren sipas një vlerësimi, kryesisht politik. Ai përmend shantazhin dhe ndikimin si disa nga mundësitë e përdorimit.

Lomas e sheh procesin përmes prizmit të funksionimit të përgjithshëm të shërbimeve inteligjente. Të dhënat për politikën, institucionet dhe individët, thotë ai, mund t’i zbulojnë një shërbimi të huaj dobësitë apo përçarjet brenda një qeverie, partie apo shoqërie. “Inteligjenca të mundëson të krijosh çarje brenda qeverive, partive politike dhe shoqërisë së gjerë, sepse të jep njohuri të qarta se si ta shfrytëzosh një shoqëri të caktuar,” thekson ai.

Hapi i mëpasshëm, vijon ai, mund të jetë ajo që në gjuhën e inteligjencës njihet si “veprim i fshehtë”: nuk mjaftohesh më me grumbullimin e informacionit, por ndërmerr veprime konkrete bazuar në atë që ke mësuar. Kjo s’do të thotë se rastet e zbuluara në Kosovë dëshmojnë një strategji të tillë të koordinuar të BIA-s. Proceset gjyqësore kanë të bëjnë me përgjegjësi individuale dhe një pjesë e pretendimeve të Prokurorisë nuk janë vërtetuar ende me vendime të formës së prerë.

Radio Evropa e Lirë i është drejtuar Prokurorisë Speciale për të mësuar numrin e personave nën hetim, numrin e aktakuzave apo proceseve për spiunazh në favor të Serbisë, lidhjet dhe taktikat e mundshme të përbashkëta mes rasteve, si dhe dyshimet për përfshirje brenda organeve publike, por pa sukses. Heshtje ka mbajtur edhe Agjencia e Kosovës për Inteligjencë, të cilës REL-i i kërkoi një vlerësim mbi shtrirjen e veprimtarisë së BIA-s dhe kërcënimin që ajo përbën për institucionet e vendit.

A mundet spiunazhi të shkaktojë destabilizim të një shteti?

Lomas paralajmëron kundër idesë se spiunazhi, më vete, mund të rrënojë një shtet. “Mendoj se spiunazhi të çon vetëm deri në një farë pike,” thekson ai. Shërbimet e huaja, sipas tij, nuk kanë nevojë t’i sajojnë vetë ndasitë apo pakënaqësitë brenda një shoqërie; ato thjesht mund t’i zbulojnë dhe t’i përdorin për qëllimet e tyre.

Për ta ilustruar këtë mekanizëm, Lomas merr si shembull Rusinë dhe debatet mbi migracionin në Gjermani. Ai nënvizon se shqetësimet reale të një pjese të shoqërisë gjermane për këtë temë nuk janë prodhuar nga Rusia, por aktorët e jashtëm rusë i kanë amplifikuar këto tensione, përfshirë nëpërmjet rrjeteve sociale. Ai e krahason këtë me një zjarr: pakënaqësitë ekzistojnë, dhe ndërhyrja e jashtme vepron si “karburant”, duke i dhënë flakë më të mëdha dhe më të rrezikshme.

Lomas nuk pohon se rastet në Kosovë pasqyrojnë një model të njëjtë, por në kontekstin e Ballkanit Perëndimor, ai e sheh këtë edhe në dritën e konfliktit ruso-ukrainas dhe përplasjes më të gjerë me Perëndimin. Sipas tij, Rusia mund të ketë interes në hapësira ku tensionet ekzistuese mund të mbahen të ndezura dhe ku vëmendja e NATO-s mund të shpërqendrohet nga një tjetër krizë.

Në Kosovë, polemika që shkaktoi dokumenti “Top sekret 2”, origjina dhe vërtetësia e të cilit vazhdojnë të jenë të paqarta, tregoi se sa shpejt një çështje e ndjeshme mund të sjellë polarizim. Për Janjiqin, rrjedhjet e informacionit, infiltrimi në institucione dhe përpjekjet për të ushtruar ndikim janë dukuri të lidhura ngushtë. Ai e lidh aktivitetin e inteligjencës me politikën e Serbisë për të mos njohur Kosovën dhe me interesin për të dhëna që mund të përdoren për ta diskredituar atë. “Kur nuk e njeh Kosovën, atëherë duhet të mbledhësh sa më shumë materiale negative për gjendjen atje,” thotë Janjiq.

Rrugët e mbrojtjes për Kosovën

Për Lomasin, mbrojtja nuk kufizohet vetëm te zbulimi dhe arrestimi i të dyshuarve. Një mjet tjetër i fuqishëm është ekspozimi publik i metodave të shërbimeve të huaja të inteligjencës. Ai i referohet përvojës së vendeve të Evropës Perëndimore, ku bërja publike e rasteve të spiunazhit ka shërbyer për të rritur vigjilencën e qytetarëve dhe institucioneve kundrejt teknikave të rekrutimit dhe rreziqeve përkatëse.

“Vetë fakti që keni kryer këto arrestime dhe që ato janë bërë publike është një mënyrë për t’iu bërë të qartë njerëzve se këto shërbime të huaja inteligjente janë një kërcënim real. Ato nuk do të zhduken,” thekson Lomas. Po aq thelbësor, sipas tij, është kundërzbulimi: evidentimi i njerëzve dhe institucioneve më vulnerabël, zbulimi i përpjekjeve për rekrutim dhe shkëmbimi i informacioneve me aleatët ndërkombëtarë.

Edhe Janjiq vë theksin te fuqizimi i kapaciteteve të inteligjencës dhe sigurisë në Kosovë, por shton se përgjegjësia nuk i takon vetëm Prishtinës zyrtare. Sipas tij, NATO-ja, SHBA-ja dhe partnerët evropianë kanë një rol në ngritjen e standardeve të sigurisë, fuqizimin e institucioneve të Kosovës dhe krijimin e mekanizmave më të mirë të bashkëpunimit e të ndarjes së informacionit.

Megjithatë, rastet e nxjerra në dritë deri më sot nuk ofrojnë një pasqyrë të plotë mbi përmasat reale të aktivitetit të BIA-s në Kosovë. Nuk dihet publikisht se sa persona mund të jenë rekrutuar, sa gjatë mund të kenë vijuar lidhjet me shërbimin sekret serb apo sasia e informacionit që mund të ketë përfunduar në duart e tij. Për një pjesë të të pandehurve, madje edhe vetë pretendimet e Prokurorisë presin ende të provohen në gjykatë.