Raporti i BE-së për Kosovën më 4 nëntor, kriza institucionale pritet të peshojë në vlerësimin e reformave

Publikimi zyrtar i Raportit të Komisionit Evropian për Kosovën për vitin 2026 pritet më 4 nëntor, ndërsa vlerësimet paraprake tregojnë se kriza e gjatë politike dhe institucionale do të ndikojë në përfundimet e tij. Drafti i bërë publik dhe qëndrimet e njohësve të integrimit evropian sugjerojnë se në pjesën më të madhe të fushave që shqyrton Bashkimi Evropian nuk pritet të konstatohet përparim i ndjeshëm.

Përmes raportit të përvitshëm, Komisioni Evropian shqyrton zbatimin e reformave në demokraci, sundimin e ligjit, funksionimin institucional, të drejtat themelore, ekonomi dhe administratë publike, si dhe përafrimin me politikën e jashtme të BE-së. Krahas zhvillimeve të shënuara brenda vitit, dokumenti përcakton edhe shkallën e përgatitjes së çdo vendi për anëtarësim.

Sipas njohësve të procesit, vlerësimet për sundimin e ligjit dhe luftën kundër korrupsionit pritet të pasqyrojnë mungesë të një përparimi të theksuar. Zbatimi i reformave dhe fuqizimi i mekanizmave të përgjegjësisë institucionale mbeten sfida. Nga shqyrtimi paraprak rezulton gjithashtu se, për herë të parë, raporti pritet të vlerësojë përputhjen e politikës së jashtme të Kosovës me atë të Bashkimit Evropian.

Arbëresha Loxha, hulumtuese në Grupin për Studime Juridike dhe Politike, tha për KosovaPress se situata politike dhe institucionale e viteve të fundit nuk krijon pritje për ndryshime thelbësore në vlerësimin e sivjetmë të Kosovës krahasuar me raportin e vitit të kaluar.

Në shpjegimin e saj për pengesat ndaj reformave dhe zbatimit të rekomandimeve të mëparshme të Komisionit Evropian, Loxha vlerëson se edhe pa pasur qasje paraprake në dokument, nuk do të pritej ndonjë përparim i madh në fushat që BE-ja analizon për Kosovën.

Ajo e lidh mungesën e pritshme të përparimit në funksionimin e institucioneve demokratike me krizën e tejzgjatur politike dhe polarizimin e skajshëm mes forcave politike. Sipas Loxhës, këto rrethana ua kanë pamundësuar institucioneve ndërmarrjen e reformave dhe vazhdimin e proceseve të nisura apo të rekomanduara në raportet e kaluara. Kuvendi jofunksional dhe qeveria në detyrë, shton ajo, kanë penguar ecjen përpara të shumë reformave.

Për sundimin e ligjit dhe luftën kundër korrupsionit, Loxha nuk pret që raporti të evidentojë përparim të mjaftueshëm. Një përparim i vogël, sipas saj, mund të shënohet në lëvizjen e lirë të kapitalit, por jo në lëvizjen e mallrave dhe të punëtorëve.

Hulumtuesja shpjegon se vlerësimi i përputhjes së politikës së jashtme të Kosovës me atë të BE-së pritet të bëhet për herë të parë pjesë e raportit, ndonëse Kosova e ka ndjekur këtë përafrim edhe më herët, pa pasur detyrim. Dokumenti, sipas saj, do të shqyrtojë gjithashtu përparimin në dialogun Kosovë–Serbi dhe veprimet e ndërmarra nga Kosova në raport me veriun dhe Urën e Ibrit.

Edhe për analistin politik Blerim Canaj, një raport pa përparim të dukshëm nuk përbën befasi, duke marrë parasysh gjendjen e institucioneve gjatë më shumë se dy vjetëve të fundit. Duke iu referuar draftit të publikuar, ai e lidh bllokimin e reformave dhe të avancimit në fusha të ndryshme me mosfunksionimin institucional, mungesën e përgjegjësisë dhe paqartësitë rreth ndarjes së kompetencave.

Në vlerësimin e Canajt, shteti ka qenë de facto jofunksional për më shumë se dy vjet dhe çështjet që kanë mbizotëruar gjatë kësaj periudhe nuk kanë lënë hapësirë për të folur për progres. Ai përmend edhe mungesën e kompetencave të personave dhe dështimin e zinxhirit të përgjegjësisë si arsye që nuk lejonin pritje të tjera.

Sipas analistit, gjatë asaj kohe duket se përparësi ka pasur kapja e institucioneve dhe jo përparimi i shtetit në fusha të ndryshme. Ai thekson se raporti përmend pengesat e shkaktuara nga mungesa e institucioneve, ndërsa vëmendje i kanë tërhequr edhe çështjet e evidentuara për lirinë e mediave, lirinë e shprehjes dhe shumë fusha të tjera. Në këto kushte politike e institucionale, Canaj e konsideron iluzore pritjen për një vlerësim dukshëm më pozitiv.

Ish-diplomati Albert Prenkaj, nga ana e tij, vlerëson se drafti nxjerr në pah ngecjen e Kosovës drejt integrimit evropian dhe mungesën e rezultateve të prekshme në disa fusha. Ai thekson se pasojat janë shfaqur edhe në financa, me humbjen e 43.8 milionë eurove nga Plani i Rritjes i Bashkimit Evropian.

Në përgjigjen me shkrim për KosovaPress, Prenkaj e lidh mungesën e përparimit të dukshëm në draft-raportin e Komisionit Evropian për vitin 2026 kryesisht me krizën e gjatë politike dhe paralizimin e parlamentit. Sipas tij, vlerësimet që mbizotërojnë në dokument janë ato për progres të kufizuar ose mungesë progresi. Kosova, e cila ende nuk ka zyrtarisht statusin e vendit kandidat, përfshihet kështu mes vendeve që nuk kanë arritur përparim të prekshëm.

Prenkaj argumenton se zhvillimi i tri palë zgjedhjeve brenda vitit solli mangësi në institucionet e drejtuara nga qeveri legale dhe legjitime, mungesë të Kuvendit dhe pamundësi për komunikim transparent e shtetëror me faktorin ndërkombëtar. Ai nënvizon problemet me funksionimin e rregullt institucional dhe vështirësitë në marrëdhëniet me ndërkombëtarët.

Për dialogun Kosovë–Serbi, ish-diplomati thekson se raporti kërkon zbatimin e detyrimeve që burojnë nga marrëveshja e vitit 2023 dhe nga aneksi i saj i zbatimit në Ohër.

Raporti për vitin 2026 publikohet në një kohë kur zgjerimi i Bashkimit Evropian po fiton një dinamikë të re. Ndërkohë, shtetet e Ballkanit Perëndimor vazhdojnë të ecin me ritme të ndryshme në rrugën drejt anëtarësimit në BE.