Kriza institucionale vë në rrezik mbi 100 milionë euro nga BE-ja, ekspertët paralajmërojnë pasoja për ekonominë dhe integrimin

Ngërçi institucional në Kosovë po kërcënon zbatimin e Agjendës së Reformave dhe përfitimin e miliona eurove nga Bashkimi Evropian. Sipas ekspertëve, vazhdimi i krizës politike mund të ketë pasoja të drejtpërdrejta në ekonomi, investime dhe rrugën e integrimit evropian.

Kryenegociatori i Kosovës me BE-në, Jeton Zulfaj, ka bërë të ditur se vendi duhet të zbatojë 61 reforma, ndërsa mosrealizimi i tyre deri në dhjetor të vitit 2026 mund ta ekspozojë Kosovën ndaj humbjes së mbi 100 milionë eurove.

Besar Gërgi, hulumtues në Grupin për Studime Juridike dhe Politike (GLPS), ka theksuar se përmbushja e këtyre reformave varet drejtpërdrejt nga funksionimi i institucioneve. Sipas tij, disa prej masave kërkojnë miratimin e Kuvendit, ndërsa të tjerat mund të zbatohen vetëm përmes vendimmarrjes së një qeverie me mandat të plotë.

Gërgi ka paralajmëruar se Kosova mund të humbë mbi 100 milionë euro në kuadër të Agjendës së Reformave.

Ai ka thënë se pasoja e parë do të ishte financiare, ndërsa një ndikim tjetër do të lidhej me dëmtimin e reputacionit të Kosovës në procesin e integrimit evropian. Sipas tij, hapja e negociatave për anëtarësim në BE kërkon dëshmi se vendi është në gjendje të zbatojë ligjet, rregulloret dhe legjislacionin e Bashkimit Evropian. Gërgi e ka cilësuar Agjendën e Reformave si një test në këtë drejtim, duke vlerësuar se shkalla e zbatimit deri tani mbetet shumë e ulët.

Edhe nëse institucionet do të bëheshin funksionale brenda një kohe të shkurtër, Gërgi vlerëson se afati në dispozicion për përmbushjen e të gjithë hapave do të ishte tepër i ngushtë.

Sipas tij, Kosovës i duhet të përmbushë masat e dhjetorit të këtij viti dhe ato të qershorit, ndërsa ende ka të padhëna edhe masat e dy semestrave të mëparshëm, përkatësisht të dhjetorit ’24 dhe dhjetorit ’25. Kjo do të thotë se janë grumbulluar hapat reformues të katër semestrave dhe se vëllimi i punës është jashtëzakonisht i madh.

Gërgi ka deklaruar se, edhe në skenarin më optimist, nëse qeveria do të formohej në gjysmën e muajit të ardhshëm, do të mbeteshin rreth dy muaj e gjysmë për zbatimin e të gjitha masave. Për këtë arsye, ai e konsideron pothuajse të pamundur përmbushjen e plotë të tyre. Megjithatë, nëse reforma do të trajtohej si prioritet nga qeveria dhe legjislatura, Kosova mund të arrinte një nivel të kënaqshëm zbatimi, rreth 70 apo 80%.

Ekonomisti Nagip Skenderi ka vlerësuar se mosfunksionimi i institucioneve do të ndikojë në investimet infrastrukturore, rritjen ekonomike dhe veprimtarinë e sektorit privat.

Sipas Skenderit, fondet e BE-së janë paraparë për projekte infrastrukturore dhe zhvillimore. Mungesa e realizimit të tyre do të prekë edhe kompanitë që angazhohen në këto projekte.

Skenderi ka thënë se humbja e fondeve evropiane do të dëmtonte bizneset dhe punësimin. Ai ka paralajmëruar se përveç financimit nga BE-ja, mund të humben edhe burime të tjera të rëndësishme financiare.

Ai ka shpjeguar se projektet e financuara nga Bashkimi Evropian krijojnë mundësi për kompanitë, veçanërisht për ato të ndërtimit, si dhe për punësimin e arkitektëve, inxhinierëve, konsulentëve dhe personelit tjetër profesional. Në rast se fondet nuk realizohen, këto biznese nuk do të kenë mundësi të përfitojnë prej tyre.

Ekonomisti ka paralajmëruar gjithashtu pasoja në investimet e huaja direkte, sektorin e energjisë, punësim dhe buxhetin e shtetit. Sipas tij, një Kosovë që shihet si e paaftë për të bashkëpunuar me BE-në mund të humbë besueshmërinë para investitorëve të huaj, të cilët mund t’i shtyjnë investimet, t’i anulojnë ato ose të zgjedhin vende të tjera të Ballkanit dhe jashtë rajonit, ku investimet konsiderohen më të sigurta.

Skenderi ka shtuar se sektori i energjisë, i cili ka rëndësi të madhe, do të ishte ndër fushat e goditura. Rritja e kostove dhe pamundësia për të realizuar aspiratat energjetike të investitorëve, sipas tij, do të mund të sillnin pasoja të pariparueshme dhe humbje të mëdha.

Ai ka vlerësuar se pasojat më të rënda do t’i ndjejnë qytetarët, të cilët presin fonde për zgjerimin e bizneseve dhe përshtatjen e tyre me tregun evropian. Kjo vlen veçanërisht për ata që synojnë të jenë konkurrues në atë treg ose më gjerë.

Ndërkohë, Skenderi ka theksuar se shtetet e tjera të Ballkanit Perëndimor po ecin përpara në procesin e integrimit evropian, ndërsa Kosova po mbetet në fund të listës së përfituesve.

Kriza politike e muajve të fundit ka ndikuar në përmbushjen e masave të parapara. Nga 13 hapat që duhej të përfundonin deri më 30 qershor, janë realizuar shtatë, ndërsa gjashtë të tjerë kanë mbetur pezull. Për këtë arsye, Kosovës i janë bllokuar 40 milionë euro nga Fondi Evropian, në kuadër të Planit të Rritjes.

Jeton Zulfaj, në emisionin “Intervista e Javës” më 4 korrik, ka deklaruar se nga Agjenda e Reformave kanë mbetur ende pa u përfunduar 61 hapa.

Zulfaj ka paralajmëruar se Kosova rrezikon të humbë mbi 100 milionë euro deri në dhjetor.

Ai ka sqaruar se deri më 31 dhjetor duhet të realizohen edhe 61 hapa të tjerë. Vetëm 22 ose 27 prej tyre kanë afat shtesë deri më 31 dhjetor. Nëse masat që kanë këtë afat nuk përmbushen, shuma që mund të humbet në fund të dhjetorit mund të jetë mbi 100 milionë euro.

Zulfaj ka theksuar se këto mjete janë të destinuara për investime infrastrukturore, përfshirë energjinë elektrike, rrugët, çerdhet, gjykatat, prokurimin, shkollat dhe digjitalizimin. Sipas tij, bëhet fjalë për projekte që ndihmojnë në përshpejtimin e reformave, ndërsa mungesa e Kuvendit e pamundëson miratimin e ligjeve të nevojshme.

Kryenegociatori u ka bërë thirrje partive opozitare që, edhe nëse vendosin të mos japin kuorumin për zgjedhjen e presidentit dhe ta çojnë vendin në zgjedhje, të mos bllokojnë miratimin e reformave në Kuvend.

Zulfaj ka deklaruar se reformat nuk janë në interes të qeverisë apo të partive politike, por të qytetarëve. Sipas tij, nëse deputetët opozitarë nuk duan të marrin pjesë në kuorum për zgjedhjen e presidentes dhe synojnë zgjedhje të reja, ata duhet të tregojnë përgjegjësi ndaj reformave të Planit të Rritjes, pasi këto masa lidhen me të mirën e qytetarëve dhe me projektet infrastrukturore. Ai ka thënë se për çështjet reformuese duhet të ketë gjithmonë konsensus dhe se përgjegjësia u takon të gjithë deputetëve.

Kërkesa e radhës e Kosovës për lirimin e fondeve pritet të bëhet më 15 janar 2027. Ndërkohë, deri më 31 dhjetor të këtij viti duhet të përmbushen dhjetëra hapa reformash, disa prej të cilëve e kanë afatin në fund të këtij viti.

Plani i Rritjes është një mekanizëm i ri i Bashkimit Evropian që synon përshpejtimin e reformave për integrimin evropian të vendeve të Ballkanit Perëndimor. Ai e lidh zbatimin e reformave me mbështetjen e drejtpërdrejtë financiare të BE-së për buxhetet e vendeve përfituese dhe për projektet investuese.

Përmes realizimit të reformave të kërkuara, të cilat janë në interes të vetë shtetit, Kosova mund të përfitojë deri në 882,6 milionë euro nga fondet e BE-së. Nga kjo vlerë, 253,3 milionë euro janë grante, ndërsa 629,3 milionë euro përbëjnë hua afatgjata.

Në prill të këtij viti, Kosova përfitoi 61.8 milionë euro nga pagesa e parë e Bashkimit Evropian, e cila shënoi nisjen e transferimit të mjeteve të parafinancimit në kuadër të Instrumentit për Reforma dhe Rritje të Planit të BE-së për Rritje Ekonomike për Ballkanin Perëndimor.

Kuvendi i Kosovës ende nuk është konstituuar. Në dy përpjekjet e zhvilluara deri tani nuk është arritur zgjedhja e kryetarit të Kuvendit dhe përfundimi i konstituimit të Legjislaturës së 11-të, zgjedhjet për të cilën u mbajtën më 7 qershor.

Seanca konstituive vazhdon të jetë pjesë e përplasjes politike ndërmjet partive parlamentare, ndërsa dështimi i formimit të institucioneve po e zgjat krizën në vend. Kryeministri në detyrë, Albin Kurti, ka kërkuar kohë për të arritur një marrëveshje politike që do t’i hapte rrugë konstituimit të Kuvendit dhe krijimit të institucioneve të reja. Në anën tjetër, Partia Demokratike e Kosovës dhe Aleanca kanë vazhduar aksionet politike, duke kërkuar që seanca konstituive të mbahet.