Kosova nis procedurat për rekrutimin e prokurorëve serbë, katër vjet pas dorëheqjeve masive

Autoritetet në Kosovë po përgatiten të hapin një garë të re për të plotësuar pozitat e lira në sistemin e drejtësisë në veri, gati katër vjet pasi dhjetëra gjyqtarë, prokurorë dhe staf administrativ nga komuniteti serb braktisën detyrat e tyre.

Këshilli Prokurorial i Kosovës (KPK) ka bërë të ditur se është duke përgatitur shpalljen për rekrutimin e prokurorëve nga radhët e pakicës serbe. Ky veprim vjen pasi ushtruesja e detyrës së presidentes, Albulena Haxhiu, firmosi dekretin që zyrtarizon shkarkimin e shtatë prokurorëve serbë, dorëheqjet e të cilëve datojnë që nga viti 2022.

Të drejtë aplikimi do të kenë të gjithë personat që i përmbushin kriteret e kërkuara nga ligji, duke përfshirë edhe ish-prokurorët, kërkesa e të cilëve për t’u rikthyer në punë u hodh poshtë më parë.

Ky veprim shënon një zhvillim të ri në një dosje që mbeti e pazgjidhur për vite me radhë, por njëkohësisht ka tërhequr kritika nga Bashkimi Evropian dhe ka ngritur pikëpyetje mes ekspertëve ligjorë nëse momenti ishte i përshtatshëm dhe nëse kjo do të lehtësojë apo komplikojë riintegrimin e juristëve serbë në aparatin gjyqësor vendor.

Sfondi i dekretit dhe hapja e rrugës për konkurs

Më 21 korrik, u.d. e presidentes Albulena Haxhiu vuri firmën mbi dekretet për lirimin nga detyra të shtatë prokurorëve serbë që ishin tërhequr kolektivisht në fund të 2022-ës, bashkë me shumë zyrtarë të tjerë serbë nga institucionet kosovare.

Vendimi i saj erdhi vetëm një ditë pasi vetë KPK-ja refuzoi kërkesën e pesë prokurorëve dhe 15 punonjësve administrativë të Prokurorisë Themelore në Mitrovicë për të tërhequr dorëheqjet e tyre.

Vala e dorëheqjeve në nëntor të vitit 2022 përfshiu gjyqtarë e prokurorë dhe ishte pjesë e një bojkoti masiv të institucioneve në katër komunat veriore me shumicë serbe: Mitrovicë e Veriut, Leposaviq, Zveçan dhe Zubin Potok.

Ky veprim, i nxitur nga Lista Serbe, partia kryesore e mbështetur nga Beogradi, ishte një reagim ndaj planit të Qeverisë së Kosovës për të ndaluar targat e lëshuara nga Serbia dhe për t’i shndërruar ato në targa RKS.

Bashkimi Evropian reagoi duke vlerësuar se vendimi i znj. Haxhiu “nuk duket të përputhet me ligjin”, përderisa prokurorët kishin shprehur më herët vullnetin për t’u kthyer. Brukseli u kërkoi autoriteteve kosovare të evitojnë çdo hap që mund të dëmtojë ripërfshirjen e stafit gjyqësor serb. Ndërkaq, ambasada amerikane nuk dha një përgjigje zyrtare, por përmes mediave lokale nënvizoi se Kushtetuta garanton përfaqësimin e komunitetit serb dhe pret që qeveria të ofrojë shanse të barabarta.

Qëndrimi i KPK-së ndaj ish-prokurorëve

Zëdhënësi i KPK-së, Bedri Gashi, deklaroi se procesi i punësimit do të udhëhiqet nga legjislacioni në fuqi dhe se gara do të jetë e hapur për çdo kandidat që plotëson standardet ligjore, duke mos përjashtuar ata që dhanë dorëheqje dhe kërkesa e të cilëve u refuzua. “Rekrutimi do të zhvillohet sipas procedurave ligjore dhe kritereve përkatëse,” shtoi ai, pa specifikuar një datë të saktë për hapjen e konkursit, duke treguar se afatet do të përcaktohen gjatë vetë procesit.

Situata e gjyqtarëve mbetet në pritje

Ndryshe nga prokurorët, fati i gjyqtarëve serbë është ende i paqartë. Këshilli Gjyqësor i Kosovës (KGJK) nuk ka marrë ende një vendim mbi kërkesat e gjyqtarëve që kërkojnë anulimin e dorëheqjeve. Ky institucion bëri të ditur se do t’i shqyrtojë kërkesat me kujdes dhe se opinioni publik do të vihet në dijeni pas një vendimi përfundimtar, pa zbuluar numrin e saktë të atyre që kanë kërkuar riintegrimin, për shkak se janë ende në fazën e grumbullimit të informacionit.

Analistët: Vendim i ligjshëm, por me kohë të dyshimtë dhe pasoja politike

Juristi Vullnet Bugaqku nga Instituti Demokratik i Kosovës argumenton se u.d. presidentja Haxhiu nuk ka cenuar ligjin me dekretin e saj, pasi ajo thjesht ka dhënë formën përfundimtare një vendimi proceduralisht të drejtë të KPK-së. Megjithatë, ai vë në pikëpyetje legjitimitetin e këtij akti për shkak të vonesës së madhe. “Pyetja nuk është aq për ligjshmërinë, sesa për kohën e zbatimit. Që të veprohet pas katër vjetësh, kjo lë shumë vend për debat,” u shpreh ai. Sipas tij, kjo zvarritje reflekton ngërçet politike dhe problemet e brendshme të KPK-së, e cila për një farë kohe pati vështirësi për shkak të mungesës së kuorumit. Bugaqku shtoi se përbërja e kaluar e Këshillit ndoshta nuk kishte as vullnetin dhe as kurajon ta trajtonte një temë kaq të ndjeshme, duke e parë si një çështje që kërkonte koordinim të gjerë politik.

Ndërkaq, Miodrag Milliqeviq nga OJQ-ja “Aktiv” në Mitrovicë të Veriut e sheh refuzimin dhe dekretimin pasues si një veprim të vonuar dhe të ndërmarrë në një kontekst delikat politik. Sipas tij, ky vendim bie ndesh me sinjalet e fundit të ndërkombëtarëve për të inkurajuar rikthimin. “Ky është një vendim thellësisht politik, që pa dyshim do të rrisë jo vetëm paqëndrueshmërinë por edhe mosbesimin e thellë të serbëve ndaj autoriteteve qendrore,” paralajmëroi ai. Milliqeviq pranon se përgjegjësia nuk i takon vetëm Prishtinës, duke e cilësuar largimin kolektiv të vitit 2022 si një gabim politik të diktuar nga Lista Serbe. “Tashmë komuniteti serb nuk e ka më vetë në dorë fatin e rikthimit,” nënvizoi ai. Ai beson se zgjidhja e këtij ngërçi do të ndikojë thellësisht jo vetëm në drejtësi, por edhe mbi marrëdhëniet ndëretnike dhe mbi qëndrimin e bashkësisë ndërkombëtare ndaj një dialogu Kosovë-Serbi që ai e konsideron tashmë të bllokuar.

Rrënjët e procesit në marrëveshjet e Brukselit

Rikthimi i gjyqtarëve dhe prokurorëve serbë nuk është thjesht një domosdoshmëri funksionale. Ai buron nga vetë Kushtetuta e Kosovës, e cila detyron që përbërja e gjykatave dhe prokurorive të reflektojë strukturën etnike të zonës përkatëse, si dhe nga marrëveshjet e arritura në dialog. Marrëveshja e Brukselit e vitit 2013 vendosi parimin e një sistemi të vetëm drejtësie në veri, ndërsa ajo e vitit 2015 përcaktoi mënyrat konkrete të integrimit. Zbatimi konkret filloi në tetor 2017, kur dhjetëra juristë dhe staf administrativ u bënë pjesë e sistemit kosovar, në atë që u konsiderua një sukses i dialogut. Ky proces u shkatërrua nga dorëheqjet kolektive të fundvitit 2022.

Sfida mes zgjidhjes ligjore dhe realitetit

Për Bugaqkun, konkursi i ri përfaqëson rrugën e duhur ligjore, por ai duhet të sigurojë që përfaqësimi i komunitetit serb të ruhet në përputhje me Kushtetutën dhe marrëveshjet. “Nuk ka asnjë pengesë që ish-prokurorët të ri-aplikojnë dhe t’i nënshtrohen verifikimit, testimeve dhe intervistave,” shpjegoi ai. Megjithatë, Milliqeviq e sheh pengesën kryesore jo në procedurë, por në mungesën e vullnetit për të marrë pjesë. Ai dyshon se prokurorët e shkarkuar do të pranojnë të kalojnë përsëri nëpër të njëjtin proces. Nëse ata refuzojnë, shteti do të duhet të gjejë kandidatë të tjerë, duke u ndeshur me sfidën e dyfishtë të ruajtjes së karakterit multietnik të sistemit dhe rindërtimit të besimit të humbur të komunitetit serb tek institucionet e vendit.