Hyseni: Zëri i Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës duhet të arrijë në Beograd, Bruksel, Uashington, Strasburg e Nju Jork

Në Prishtinë, kryeministri në detyrë i Kosovës, Albin Kurti, zhvilloi një takim me përfaqësues politikë dhe të shoqërisë civile nga Lugina e Preshevës. Gjatë tij, Kurti akuzoi institucionet serbe se po zbatojnë diskriminim sistematik ndaj shqiptarëve.

Përtej qëndrimeve politike, mbetet çështja se në çfarë mase po merren institucionet ndërkombëtare me këtë problem dhe nëse pasivizimi i adresave, kërcënimet, presionet dhe nënpërfaqësimi i shqiptarëve po trajtohen me vëmendjen e nevojshme.

Sipas ekspertëve, mbështetja politike e Kosovës dhe Shqipërisë duhet të përkthehet në hapa konkretë diplomatikë, dokumentim të fakteve dhe trysni ndërkombëtare. Në të njëjtën kohë, shqiptarët e Luginës duhet të kenë rol udhëheqës në këtë agjendë.

Në këtë kontekst shtrohet pyetja nëse Serbisë mund t’i kërkohet përmbushja e standardeve evropiane dhe respektimi i të drejtave të njeriut, ndërkohë që problemet e shqiptarëve në Preshevë, Bujanoc e Medvegjë vazhdojnë të mbeten në skajet e agjendës ndërkombëtare. Po ashtu, kërkohet përgjigje se kush duhet ta mbështesë më fuqishëm këtë komunitet.

Analisti dhe publicisti Nehat Hyseni ngre pyetjen se deri në çfarë mase bota po e dëgjon zërin e shqiptarëve të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës. Ai e bëri këtë vlerësim duke komentuar për “Bota sot” takimin e Albin Kurtit me përfaqësuesit politikë shqiptarë të Luginës së Preshevës në Prishtinë, si dhe akuzat e kryeministrit ndaj politikës së Beogradit.

Sipas Hysenit, takimi dhe deklaratat e Kurtit sjellin sërish në qendër të vëmendjes një problem që për shumë vjet është konsideruar periferik në Ballkan: pozitën politike, juridike, institucionale dhe demografike të shqiptarëve në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë.

Ai vlerëson se debati nuk duhet të kufizohet te pyetja nëse kryeministri i Kosovës ka të drejtë të flasë për këtë temë. Për Hysenin, çështja kryesore është se çfarë po ndërmarrin institucionet ndërkombëtare përballë një situate që shqiptarët e Luginës e cilësojnë diskriminim sistematik dhe që, ndër vite, është dokumentuar nga organizata vendore dhe ndërkombëtare.

Hyseni thotë se një problem i tillë nuk mund të mbulohet më vetëm përmes deklaratave diplomatike. Sipas tij, Prishtina dhe Tirana kanë të drejtë të reagojnë në mbrojtje të shqiptarëve të Luginës, por nevoja më e madhe është që tema të dërgohet në institucionet ndërkombëtare dhe të trajtohet me mekanizma të matshëm për mbrojtjen e të drejtave të njeriut.

Mes problemeve ai rendit pasivizimin e adresave të banimit, përfaqësimin e pamjaftueshëm në institucionet shtetërore, pengesat në përdorimin zyrtar të shqipes, çështjet e arsimit dhe teksteve shkollore, mungesën e zhvillimit ekonomik dhe të punësimit, si dhe zbehjen e vazhdueshme të pranisë institucionale shqiptare.

Sipas Hysenit, këto dukuri nuk mund të paraqiten thjesht si një përplasje e zakonshme politike mes shqiptarëve dhe serbëve. Ai argumenton se, kur një komuniteti i kufizohen gradualisht mundësitë për të jetuar, punuar, votuar, për t’u përfaqësuar dhe për ta zhvilluar jetën në hapësirën ku ka banuar historikisht, atëherë cenohen të drejtat themelore të njeriut.

Duke iu referuar raportimeve për pasivizimin e adresave të shqiptarëve, Hyseni thotë se kjo praktikë ka krijuar shqetësime për humbjen e të drejtave civile dhe politike. Në këtë grup përfshihen e drejta e votës, e drejta mbi pronën, sigurimi shëndetësor dhe mundësitë për punësim.

Për këtë arsye, sipas tij, nuk mjafton që Prishtina të reagojë dhe Beogradi t’i hedhë poshtë akuzat. Ai kërkon ngritjen e një mekanizmi ndërkombëtar që do ta maste, dokumentonte dhe vlerësonte realitetin në terren.

Sa i përket qasjes ndërkombëtare, Hyseni vëren se gjendja e shqiptarëve të Luginës është mbajtur prej vitesh në një zonë të ndërmjetme mes çështjeve të brendshme të Serbisë dhe diplomacisë rajonale. Sipas tij, reagim ka pasur, por jo në nivelin dhe me intensitetin që e kërkon situata.

Ai thotë se vëmendja e bashkësisë ndërkombëtare është përqendruar shpesh te dialogu Beograd–Prishtinë, ndërsa shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës nuk kanë qenë pjesë e tryezës ku trajtohen tema që ndikojnë drejtpërdrejt në të ardhmen e tyre. Hyseni e quan këtë një paradoks politik.

Nëse mbrojtja e komuniteteve përbën një prej standardeve evropiane dhe euroatlantike, atëherë, sipas tij, nuk mund të aplikohen kritere të ndryshme për shqiptarët në Serbi dhe për serbët në Kosovë.

Hyseni e vlerëson si hap të rëndësishëm përfshirjen e çështjes së shqiptarëve të Luginës në agjendën e Kongresit të Shteteve të Bashkuara përmes H.R. 6411 – Preshevo Valley Discrimination Assessment Act.

Ai shpjegon se kjo nismë synon t’i kërkojë Sekretarit amerikan të Shtetit hartimin e një raporti mbi mënyrën se si trajtohen pakicat etnike në Serbi, duke i kushtuar vëmendje të posaçme shqiptarëve të Luginës.

Ndonëse nuk përbën ende zgjidhje për problemin, Hyseni e konsideron këtë nismë një lëvizje me peshë strategjike. Rëndësia e saj, sipas tij, lidhet me mundësinë që çështja të mos shihet më vetëm si një seri ankesash politike, por të kalojë në nivelin e vlerësimit institucional të politikës shtetërore serbe ndaj pakicave. Pikërisht këtë duhet të kërkojnë shqiptarët e Luginës, thekson ai.

Duke trajtuar përgjegjësinë e autoriteteve serbe, Hyseni deklaron se presidenti Aleksandar Vuçiq dhe institucionet në Beograd kanë detyrim të drejtpërdrejtë të krijojnë kushte të barabarta për të gjithë qytetarët e Serbisë, pa dallim etnie.

Sipas tij, nuk mjafton pretendimi se Kushtetuta u njeh shqiptarëve të drejta të barabarta. Të drejtat, argumenton Hyseni, nuk vlerësohen vetëm nga përmbajtja e Kushtetutës, por nga zbatimi i tyre në jetën e përditshme.

Një demokraci që funksionon duhet të tregojë në praktikë se çdo shqiptar në Preshevë, Bujanoc ose Medvegjë ka mundësi reale për arsimim, punësim, përfaqësim, përdorim të gjuhës, pjesëmarrje politike, zhvillim ekonomik dhe siguri juridike. Nëse këto garanci gjenden vetëm në dokumente, atëherë, sipas Hysenit, ekziston një hendek i thellë mes barazisë formale dhe asaj substanciale.

Hyseni nënvizon se përgjegjësia fillestare për përfaqësimin e këtij komuniteti u përket vetë shqiptarëve në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë. As qeveria në Prishtinë dhe as ajo në Tiranë, sipas tij, nuk mund ta zëvendësojnë organizimin politik, institucional dhe qytetar të shqiptarëve që jetojnë atje.

Megjithatë, ai shton se shqiptarët e Luginës as nuk duhet dhe as nuk mund të lihen të vetëm. Kosova dhe Shqipëria duhet të veprojnë të parat, jo me reagime të herëpashershme, por përmes një politike të koordinuar, të përbashkët dhe afatgjatë.

Për Kosovën, Lugina nuk duhet të mbetet vetëm një temë me simbolikë kombëtare, por duhet parë edhe në prizmin e të drejtave të njeriut dhe sigurisë në rajon. Shqipëria, ndërkaq, si vend anëtar i NATO-s dhe kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian, duhet ta shfrytëzojë më fuqishëm kapitalin e saj diplomatik në Bruksel, Uashington, Berlin, Londër dhe në organizatat ndërkombëtare.

Një rol me rëndësi, sipas Hysenit, mund të luajë edhe diaspora shqiptare. Ai kërkon ndërtimin e një diplomacie të strukturuar për Luginën e Preshevës në Uashington, Bruksel, Londër dhe në kryeqytetet e tjera evropiane, duke u mbështetur në dokumente, raporte, të dhëna statistikore dhe dëshmi konkrete.

Pohimi i përgjithshëm se shqiptarët diskriminohen nuk është i mjaftueshëm, thekson ai. Vetëm dokumentimi i plotë mund ta kthejë një temë kombëtare në një çështje ndërkombëtare të besueshme.

Sipas Hysenit, procesi i integrimit të Serbisë në Bashkimin Evropian është një instrument i rëndësishëm që Brukseli mund ta përdorë për trajtimin e situatës. Ai pyet nëse Serbia mund të përparojë drejt BE-së pa i zgjidhur problemet reale të pakicave të saj dhe përgjigjet se një gjë e tillë nuk duhet të ndodhë pa një vlerësim serioz të standardeve për të drejtat e njeriut dhe të pakicave.

Ai kërkon që standardet që Brukseli ia vendos Kosovës për trajtimin e komuniteteve pakicë të aplikohen gjithashtu ndaj Serbisë për shqiptarët e Luginës. Hyseni thekson se kjo nuk është kërkesë për privilegje, por zbatim i një parimi evropian.

Një ndër problemet historike më të mëdha, sipas tij, është fakti se fati i shqiptarëve të Luginës është trajtuar si çështje e dorës së dytë në marrëdhëniet mes Beogradit dhe Prishtinës. Kjo qasje, thotë ai, duhet të marrë fund.

Shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës nuk duhet të shërbejnë si monedhë kusuritjeje në negociatat politike. Hyseni kërkon që ata të kenë zërin, agjendën dhe përfaqësimin e tyre.

Edhe Prishtina, sipas tij, duhet të veprojë me kujdes. Mbështetja për Luginën është e domosdoshme, por duhet të institucionalizohet, të jetë gjithëpërfshirëse dhe të koordinohet me përfaqësuesit legjitimë të shqiptarëve në atë zonë.

Hyseni propozon që Prishtina dhe Tirana, së bashku me përfaqësuesit shqiptarë të Luginës, të përgatisin një “Strategji Kombëtare dhe Ndërkombëtare për Luginën e Preshevës”. Brenda këtij angazhimi, iniciativa amerikane H.R. 6411 duhet të përdoret si mundësi e re për ta vendosur problemin në një kornizë serioze ndërkombëtare.

Në përmbyllje të qëndrimit të tij, Hyseni thotë se shqiptarët e Luginës nuk kërkojnë mëshirë, por barazi, drejtësi dhe garanci institucionale. Sipas tij, kërkesa nuk është për trajtim të posaçëm për shkak të përkatësisë shqiptare, por për zbatimin e standardeve që Serbia i ka pranuar vetë si shtet evropian. Ai e cilëson këtë si rrugën më të fuqishme politike dhe juridike.

Deklaratat e kryeministrit Kurti, sipas Hysenit, mund të japin rezultat vetëm nëse pasohen nga politika konkrete. Po kështu, reagimet e Tiranës marrin rëndësi kur shoqërohen me diplomaci aktive. Megjithatë, përgjegjësia kryesore vazhdon t’u takojë institucioneve të Serbisë dhe, mbi të gjitha, komunitetit ndërkombëtar, i cili duhet të kërkojë zbatimin e standardeve për të drejtat e njeriut.

Hyseni thekson se Lugina e Preshevës nuk është vetëm një çështje shqiptare, por edhe një provë për demokracinë, mbrojtjen e pakicave dhe besueshmërinë e politikës evropiane në Ballkan.

Nëse Evropa dhe SHBA-ja synojnë një Ballkan të qëndrueshëm, ato duhet ta kuptojnë se një komunitet që e ndien veten të diskriminuar, të harruar dhe pa mbrojtje nuk përbën vetëm problem për vetveten, por edhe për stabilitetin demokratik të mbarë rajonit.

Ai përfundon se shqiptarët e Luginës nuk po kërkojnë luftë, por mundësinë për të jetuar të lirë, të barabartë dhe me dinjitet në vendlindjen e tyre. Kjo kërkesë, sipas Hysenit, nuk duhet të dëgjohet më vetëm në Prishtinë, por duhet të arrijë edhe në Beograd, Bruksel, Uashington, Strasburg dhe Nju Jork.

Analisti dhe veprimtari Shefqet Avdimetaj vlerëson për “Bota sot” se gjendja e shqiptarëve në Luginën e Preshevës nuk mund të konsiderohet më një temë periferike ballkanike dhe aq më pak një problem ekskluzivisht i brendshëm i Serbisë. Kur cenohen të drejtat e një komuniteti, sipas tij, çështja hyn në fushën e të drejtave të njeriut dhe të përgjegjësisë ndërkombëtare.

Avdimetaj e quan të rëndësishëm takimin e kryeministrit të Kosovës, Albin Kurti, me përfaqësuesit politikë të Luginës së Preshevës, pasi ai rikthen në vëmendje një problem që kërkon prej vitesh trajtim serioz.

Ai pajtohet me akuzat që Kurti i drejtoi presidentit Vuçiq dhe institucioneve serbe, duke thënë se ato mbështeten në realitetin me të cilin shqiptarët e Luginës përballen prej shumë vitesh.

Sipas Avdimetajt, diskriminimi, pasivizimi i adresave, nënpërfaqësimi në institucione dhe trysnia politike nuk mund të minimizohen ose të paraqiten si dukuri të zakonshme të politikës ballkanike.

Megjithatë, ai nënvizon se takimet dhe deklaratat politike nuk duhet të shënojnë përfundimin e angazhimit të Prishtinës. Përkundrazi, përgjegjësia politike e saj duhet të nisë pikërisht në këtë pikë.

Avdimetaj thotë se vetëm akuzat ndaj Vuçiqit nuk janë të mjaftueshme. Ato duhet të pasohen nga diplomaci konkrete, evidentim i fakteve dhe presion ndërkombëtar.

Shqiptarëve të Luginës, sipas tij, nuk u nevojitet vetëm dikush që flet në emrin e tyre, por një politikë e aftë të prodhojë rezultate konkrete.

Duke analizuar rolin e institucioneve ndërkombëtare, Avdimetaj rikujton se ekzistojnë mekanizma të përcaktuar për mbrojtjen e pakicave dhe të drejtave të njeriut. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut ndalon diskriminimin, ndërsa Konventa Kuadër e Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare kërkon ruajtjen e identitetit, gjuhës dhe kulturës, si dhe garantimin e pjesëmarrjes së pakicave në jetën publike.

Për Avdimetajn, mungesa e dokumenteve dhe konventave nuk është problemi. Vështirësia qëndron te moszbatimi i tyre dhe te mungesa e trysnisë së mjaftueshme politike mbi Beogradin.

Ai thotë se Bashkimi Evropian nuk mund t’i kërkojë Serbisë demokraci, sundim të ligjit dhe respekt për të drejtat e njeriut, ndërsa problemet e shqiptarëve në Luginë vazhdojnë të mbeten jashtë vëmendjes kryesore të agjendës evropiane.

Nëse Serbia synon të ecë përpara drejt Bashkimit Evropian, respektimi i të drejtave të shqiptarëve duhet të bëhet kriter i matshëm i këtij procesi. Sipas Avdimetajt, standardet e dyfishta janë të papranueshme.

Ai kërkon gjithashtu që shantazhet politike, kërcënimet dhe presionet ndaj shqiptarëve të mos interpretohen si retorikë e zakonshme. Çdo veprim që mbjell pasiguri dhe frikë ose që mund ta nxisë shpërnguljen e një komuniteti duhet të dokumentohet, monitorohet dhe të trajtohet nga institucionet ndërkombëtare.

Avdimetaj kërkon që Kosova dhe Shqipëria të hartojnë një qasje të përbashkët, të bashkërenduar dhe afatgjatë për shqiptarët e Luginës. Sipas tij, Kosova duhet ta shtrojë këtë temë në Bruksel dhe Strasburg, kurse Shqipëria duhet ta shfrytëzojë ndikimin e saj diplomatik për ta mbajtur atë në agjendën ndërkombëtare.

Në të njëjtën kohë, ai këmbëngul se shqiptarët e Luginës duhet të jenë pjesëmarrës aktivë dhe protagonistë të kësaj politike. Për ta nuk duhet të diskutohet pa praninë dhe përfshirjen e tyre.

Avdimetaj sqaron se kërkesat e shqiptarëve të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës nuk synojnë privilegje, por garantimin e të drejtave themelore. Ata duan të jetojnë të lirë në vendin e tyre, të arsimohen në gjuhën amtare, të kenë mundësi pune, të përfaqësohen në institucionet publike dhe ta ruajnë identitetin e tyre.

Në argumentimin e tij, Avdimetaj citon filozofin Georg Wilhelm Friedrich Hegel, i cili thoshte se “E vërteta është e tëra”. Për analistin, e vërteta për Luginën është se nuk mund të kërkohen demokraci, stabilitet dhe integrim evropian në rajon, ndërkohë që tolerohet fakti që shqiptarët atje vazhdojnë të luftojnë për të drejtat e tyre themelore.

Nisur nga kjo, ai u drejton një pyetje të drejtpërdrejtë Brukselit, Strasburgut dhe Uashingtonit: nëse të drejtat e njeriut vlejnë në mënyrë universale, përse shqiptarët e Luginës vazhdojnë të detyrohen të luftojnë për respektimin e tyre?

Avdimetaj beson se Shqipëria dhe Kosova duhet t’i mbështesin fuqishëm shqiptarët e Luginës. Njëkohësisht, ai kërkon nga institucionet ndërkombëtare të deklarojnë qartë se të drejtat e këtij komuniteti nuk janë monedhë pazari, nuk duhet të shërbejnë si mjet politik dhe nuk mund të shtyhen pa afat.

Në fund, Shefqet Avdimetaj thekson se kërkesa e shqiptarëve të Luginës përmblidhet në barazi, dinjitet dhe liri në vendin e tyre. Sipas tij, kjo nuk është një kërkesë nacionaliste, por një kërkesë demokratike dhe njerëzore.