Daniel Serwer pas qëndrimit në Kosovë: Pas NATO-s, vendi duhet të ecë pa vonesë drejt BE-së

Profesori amerikan Daniel Serwer vizitoi Kosovën javën e kaluar, në kuadër të shënimit të 250-vjetorit të Amerikës.

Në një reagim për gazetën “Bota sot”, ai bëri të ditur se vëmendja e tij gjatë kësaj periudhe nuk ishte përqendruar vetëm te Ballkani, por edhe te zhvillimet në vetë Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Duke komentuar situatën politike në Kosovë, Serwer vlerëson se kompromisi mbetet i vështirë, pasi opozita ka frikë se Albin Kurti synon ndryshime kushtetuese.

“Vendi është detyruar të mbajë tri zgjedhje brenda më pak se 16 muajsh. Ende nuk ka një president të ri dhe as një qeveri me mandat të plotë. Kryeministri Albin Kurti dhe Lëvizja Vetëvendosje – në pushtet që nga viti 2020 – kanë mjaftueshëm ulëse, së bashku me përfaqësuesit e komuniteteve pakicë, për të siguruar shumicën e nevojshme në Kuvend. Megjithatë, për zgjedhjen e presidentit nevojiten dy të tretat e votave. Opozita e fragmentuar nuk është e gatshme të mbështesë kandidatët e propozuar nga Kurti. Nuk është e qartë nëse opozita mund të bie dakord për një kandidat të sajin, apo nëse kryeministri do ta mbështeste një kandidat të opozitës nëse kjo do të ndodhte. Ai mund të preferojë ta çojë vendin në zgjedhje të katërta. Një veprim i tillë do të rrezikonte pakënaqësinë e elektoratit. Pjesëmarrja në zgjedhjet e fundit ishte më e ulët, ashtu si edhe mbështetja për Kurtin. Popullsia dëshiron që politikanët të merren me punën e tyre. Polarizimi politik po e bën këtë gjithnjë e më të vështirë. Opozita druhet se Kurti synon të ndryshojë Kushtetutën, përfshirë dispozitat për të drejtat e pakicave, të cilat sipas saj ai nuk i pëlqen. Ajo gjithashtu mendon se ai ka vepruar në mënyrë autoritare, madje edhe antiamerikane, në trajtimin e disa çështjeve. Kjo e bën kompromisin edhe më të vështirë”, deklaron Serwer.

Sa i takon ekonomisë, profesori thotë se periudha e qeverisjes së Kurtit ka qenë relativisht e favorshme.

Sipas tij, kryeministri ka si synim rritjen e prodhimit nga burimet e ripërtëritshme dhe zgjerimin e kapaciteteve për ruajtjen e energjisë, ndërsa në të njëjtën kohë kërkon modernizimin e termocentraleve ekzistuese dhe gazifikimin e linjitit.

“Vitet e Kurtit në pushtet kanë qenë relativisht të begata, pasi ai ka përfituar nga rimëkëmbja ekonomike pas pandemisë së COVID-19. Ai ka arritur gjithashtu të përmirësojë renditjen e Kosovës në disa indekse të sundimit të ligjit, përfshirë Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit të Transparency International, edhe pse Kosova humbi një pikë në vitin 2025. Megjithatë, ai ka shpërndarë pagesa shtesë për pensionistët dhe kategori të tjera pak para zgjedhjeve. Edhe pse përfituesit kanë qenë kryesisht shtresa me të ardhura më të ulëta, blerja e votës dëmton demokracinë. Kosova, ndonëse një vend i vogël, përballet me sfida të mëdha në sektorin e energjisë. Ajo importon një pjesë të konsiderueshme të energjisë elektrike. Termocentralet vendore përdorin linjitin, një burim i bollshëm vendas, por që shkakton ndotje të rëndë të ajrit. Kurti synon të rrisë prodhimin nga burimet e ripërtëritshme dhe kapacitetet e ruajtjes së energjisë, por gjithashtu dëshiron të modernizojë termocentralet ekzistuese dhe të gazifikojë linjitin. Deri tani ai ka refuzuar importin e gazit natyror të lëngshëm amerikan (LNG) përmes zgjatjes së gazsjellësit nga Maqedonia e Veriut. Kjo ka shkaktuar polemika, pasi administrata Trump po përpiqet ta përdorë furnizimin me gaz si çështje gjeopolitike. Kurti argumenton se importimi i energjisë elektrike nga një termocentral me LNG amerikan në Vlorë të Shqipërisë është i mjaftueshëm. Megjithatë, kjo përfaqëson vetëm një pjesë të vogël të sasisë së LNG-së që mund të importohej përmes Shkupit. Në debatin publik është lënë në hije çështja e çmimit. LNG-ja amerikane është e kushtueshme. Edhe gazifikimi i linjitit është i shtrenjtë dhe krijon nënprodukte që nuk do të jenë të lehta për t’u menaxhuar. Nëse të gjitha kushtet do të ishin të barabarta, do të ishte e dëshirueshme që Kosova të importonte LNG amerikan, por nuk është e qartë nëse ato kushte janë vërtet të barabarta. Linjiti ka avantazhin që është burim vendas. Por a është ai më i lirë se LNG-ja pas procesit të gazifikimit? Kryeministri i referohet planeve aktuale energjetike si plane të Ministrit të Ekonomisë. Ndoshta kjo lë të kuptohet se ekziston gatishmëri për t’i rishqyrtuar”, shprehet profesori.

Për gjendjen shoqërore në vend, Serwer nënvizon se Kosova po përjeton një hov të madh ndërtimi, ndërsa tregtia dhe shërbimet janë bërë dukshëm më moderne.

“Është e vështirë të kuptosh gjendjen e një shoqërie gjatë një vizite të shkurtër. Megjithatë, disa gjëra janë të dukshme.

Në Kosovë po zhvillohet një valë e madhe ndërtimesh, e financuar në masë të madhe nga paratë e diasporës. Vendi ka emigruar shumë qytetarë – ndoshta rreth një e treta e tyre jetojnë jashtë. Disa prej tyre vazhdojnë të dërgojnë euro në Kosovë. Kjo është një shenjë pozitive. Megjithatë, infrastruktura publike ka mbetur prapa – vendi ka nevojë për më shumë autostrada dhe hekurudha. Dyqanet dhe sektori i shërbimeve janë modernizuar ndjeshëm në afro njëzet vitet që nga pavarësia. Ka shumë restorante, hotele, qendra tregtare, banka dhe kafene cilësore, pa përmendur përfaqësitë e Mercedes-it dhe automjetet elektrike kineze”, thotë Serwer.

Ai e cilëson shëndetësinë si një sektor problematik, ndërsa shton se incidentet ndëretnike mbeten të rralla.

“Shëndetësia mbetet problematike – Kosova nuk ka sistem të sigurimeve shëndetësore. Shumica e qytetarëve mbështeten në sistemin publik, ndërsa ata që kanë mundësi ekonomike trajtohen në sektorin privat dhe në spitalet private. Krimet ndëretnike janë të rralla. Sipas forcave ushtarake amerikane të dislokuara në Kosovë, serbët dhe pakicat e tjera lëvizin lirshëm në vend. Megjithatë, më është thënë se si në komunitetin serb, ashtu edhe në atë shqiptar, janë të zakonshme deklaratat e ashpra kundër “palës tjetër”. Tensionet politike mbeten të larta, veçanërisht në Mitrovicën e Veriut, jo pak edhe për shkak të ndikimit të Beogradit”, thekson profesori.

Në përmbyllje, Serwer shprehet se Kosova ndodhet në një situatë dukshëm më të mirë sesa më parë dhe se mundësitë për përmirësim mbeten inkurajuese.

Sipas tij, hapi i ardhshëm vendimtar është anëtarësimi në NATO, ndërsa amerikanët duhet të bindin katër shtetet anëtare të aleancës që ende nuk e njohin Kosovën që ta pranojnë atë.

Më pas, thekson Serwer, nuk duhet të ketë vonesë të madhe për anëtarësimin në Bashkimin Evropian.

“Gjërat mund të ishin më mirë në Kosovë. Vendi mund të kishte një qeveri me mandat të plotë që nuk blen vota. Qytetarët mund të gëzonin rritje më të shpejtë ekonomike dhe më shumë investime në infrastrukturën publike. Mund të bëhej më shumë për të promovuar mirëkuptimin dhe bashkëpunimin mes serbëve dhe shqiptarëve. Politikanët mund të bashkëpunonin për t’u ofruar qytetarëve shërbimet më të mira të mundshme. Edhe Beogradi mund të ishte më pak armiqësor. Megjithatë, situata është dukshëm më e mirë se në të kaluarën dhe perspektivat për përmirësim janë pozitive. Hapi jetik i radhës është anëtarësimi në NATO, për të cilin Forca e Sigurisë së Kosovës pritet të jetë e gatshme në vitin 2028. Amerikanët do të duhet t’i bindin katër vendet anëtare të NATO-s që ende nuk e njohin Kosovën ta pranojnë atë. Anëtarësimi në Bashkimin Evropian nuk duhet të vonojë shumë më pas, me kusht që qeveria e ardhshme të angazhohet seriozisht për zbatimin e legjislacionit të harmonizuar me BE-në, të cilin Kuvendi tashmë e ka miratuar. Me anëtarësimin në NATO dhe në BE, Kosovës nuk do t’i interesojë shumë mungesa e anëtarësimit në OKB, gjë që nuk pritet të ndodhë derisa Rusia dhe Serbia të përjetojnë një ringjallje demokratike, diçka që sot është e vështirë të imagjinohet”, përfundon profesori.