Arlinda Zekaj kërkoi ndihmë dhe u kthye në shtëpi me Policinë, por u vra pak më pas: çfarë duhet të hetohet?

Arlinda Zekaj u vra më 25 tetor në Vitomiricë të Pejës, vetëm pak minuta pasi Policia e Kosovës e kishte shoqëruar në shtëpinë e saj. Prokuroria Themelore në Pejë njoftoi se atë mbrëmje ajo kishte raportuar sërish dhunë në familje. Ish-bashkëshorti i saj u ndalua për 48 orë dhe ndaj tij nisi procedurë për veprën penale “Mospërfillja e gjykatës”.

Sipas Prokurorisë, Zekajt iu propozua strehim, por ajo zgjodhi të kthehej në shtëpi, ku ishin djali dhe pasuria e saj. Rreth orës 21:00, një patrullë policore e shoqëroi deri aty. Pas disa minutash, institucionet morën njoftim se ajo ishte goditur me një mjet të fortë. Për vrasjen dyshohet kunati i saj, i cili ende është në kërkim.

Kryeprokurori i Shtetit kërkoi pas ngjarjes një shqyrtim të hollësishëm të veprimeve të institucioneve, për të përcaktuar nëse kishte pasur mangësi ose përgjegjësi individuale. Inspektorati Policor i Kosovës u ngarkua gjithashtu të kontrollojë se si Policia i kishte trajtuar denoncimet e mëparshme të Zekajt.

Makasqi: Përgjegjësia ndahet mes institucioneve, por secili duhet ta ketë të qartë rolin e vet

Kriminologia Dita Makasqi, në një prononcim për “Bota sot”, ngriti shqetësimin se një grua mund të raportojë dhunë në familje dhe të vritet brenda po asaj mbrëmjeje.

Sipas saj, autoritetet duhet ta shqyrtojnë rrezikun në tërësi dhe të garantojnë mbrojtje reale, duke marrë parasysh kërcënimet, rrethanat familjare dhe mundësinë që persona të tjerë të kenë qasje te viktima. Ajo tha se rasti kërkon sqarime të qarta se si u vlerësua rreziku dhe çfarë u bë për të parandaluar tragjedi të tilla.

“Kur një grua denoncon dhunën dhe vritet vetëm pak orë më vonë, duhet pyetur nëse informacioni për rrezikun u kthye në masa konkrete sigurie. Pranimi i raportimit dhe ndalimi i një të dyshuari janë hapa me rëndësi, por mbrojtja kërkon edhe vlerësimin e vendit ku do të qëndrojë viktima, të personave që mund t’i afrohen dhe të kërcënimeve që mund të vazhdojnë.

Analiza kriminologjike duhet të përfshijë gjithë historikun e dhunës: kërcënimet, kontrollin ndaj viktimës, shkeljet e urdhrave mbrojtës dhe mundësinë e përfshirjes së personave të tjerë. Në këtë rast, fakti se i ndaluari dhe personi i dyshuar për vrasjen janë individë të ndryshëm shtron një pyetje të drejtpërdrejtë: a u vlerësua siguria e mjedisit familjar ku u kthye Arlinda?

Hulumtimet për vrasjet e kryera nga partnerë ose ish-partnerë evidentojnë si faktorë me rëndësi kërcënimet me armë, mundësinë për të pasur armë dhe ndarjen nga një partner kontrollues. Këto të dhëna mund të ndihmojnë në dallimin e sinjaleve paralajmëruese, por nuk duhet të shërbejnë për përfundime automatike lidhur me këtë rast, pasi i dyshuari për vrasjen është një familjar tjetër.

Një ngjarje e tillë mund të cenojë besimin e grave te institucionet dhe të forcojë frikën se denoncimi nuk garanton siguri. Prandaj institucionet duhet të japin përgjigje të verifikueshme për mënyrën e trajtimit të rrezikut dhe për masat që do të ndërmerren për të parandaluar raste të tjera”, tha Makasqi.

Ajo vlerësoi se masat institucionale nuk arritën ta mbronin jetën e Arlinda Zekajt, ndërsa përgjegjësia e saktë duhet të përcaktohet me një hetim të plotë e të paanshëm.

Makasqi tha se duhej shqyrtuar zbatimi i urdhrit mbrojtës, mundësia për një vendqëndrim të sigurt dhe përdorimi i mekanizmave të tjerë të mbrojtjes. Sipas saj, fakti që viktima nuk pranoi strehimin nuk ua heq institucioneve detyrimin për të shqyrtuar mundësi të tjera ligjore.

“Masat e marra nuk e shpëtuan Arlindën. Megjithatë, përgjegjësia ligjore e secilit institucion apo zyrtar duhet të përcaktohet nëpërmjet një hetimi të gjithanshëm dhe të paanshëm. Përfundimi tragjik, i vetëm, nuk dëshmon automatikisht se një individ ka shkelur detyrimet e tij, por kërkon kontroll të rreptë të çdo vendimi dhe mosveprimi.

Njoftimi i Prokurorisë, siç është publikuar në media, thotë se Arlinda kishte urdhër mbrojtjeje dhe se kthimi i saj në shtëpinë e përbashkët ishte vlerësuar më herët si rrezik për jetën dhe sigurinë. Nëse rreziku ishte evidentuar, hetimi duhet të përcaktojë se cilat masa konkrete u zbatuan për ta menaxhuar dhe si u rivlerësua gjendja para se ajo të kthehej.

Në varësi të rrezikut dhe kompetencave ligjore, duhej të shqyrtoheshin zbatimi i efektshëm i urdhrit mbrojtës, sigurimi i një vendi të sigurt për të qëndruar, mbrojtja policore kur nevojitej, përfshirja e mbrojtësit të viktimave dhe shërbimeve sociale, si dhe kontrolli i kërcënimeve që mund të vinin nga persona të tjerë. Nëse fëmijët ishin të ekspozuar ndaj rrezikut, siguria e tyre duhej të vlerësohej krahas asaj të nënës.

Duhet kujtuar se refuzimi i strehimores ose dëshira për t’u kthyer te fëmija dhe te prona nuk e bën viktimën përgjegjëse për dhunën. Autonomia e saj duhet respektuar, ndërkohë që institucionet kanë detyrë të shqyrtojnë alternativa të ligjshme për ta mbrojtur. Refuzimi i një zgjidhjeje nuk do të thotë se mbaron përgjegjësia institucionale”, u shpreh ajo.

Makasqi shtoi se ndalimi 48-orësh i të dyshuarit, i marrë më vete, nuk siguron mbrojtjen e një viktime të dhunës në familje.

Ajo theksoi se nevojitet analizë e plotë e rrezikut dhe hartimi i një plani të qartë sigurie, ku të përfshihen zbatimi i urdhrave mbrojtës dhe reagimi ndaj kërcënimeve të mundshme.

“Jo. Ndalimi për 48 orë, pa masa të tjera, nuk mjafton për të thënë se viktima është e sigurt. Ai mund ta kufizojë përkohësisht rrezikun nga personi i ndaluar, por nuk i zgjidh vetvetiu kërcënimet e tjera dhe nuk garanton siguri pasi të përfundojë ndalimi. Çdo masë shtesë ndaj të dyshuarit, natyrisht, duhet të merret në përputhje me kushtet ligjore dhe nga autoriteti kompetent.

Shkencërisht, rreziku duhet vlerësuar në mënyrë të strukturuar, duke shqyrtuar historikun e dhunës, përshkallëzimin, kërcënimet për vrasje, përndjekjen, qasjen në armë dhe përpjekjet e mëparshme për mbytje përmes shtrëngimit të qafës. Studimet e kanë identifikuar këtë të fundit si shenjë të rëndësishme të rrezikut për dhunë vdekjeprurëse në marrëdhëniet intime. Këto janë tregues të përgjithshëm; nuk po them se të gjithë janë konstatuar në rastin e Arlindës.

“Danger Assessment” është një prej instrumenteve që mund t’u shërbejë profesionistëve në rastet e dhunës nga partneri, nëse përdoret nga persona të trajnuar dhe në rrethanat e përshtatshme. Megjithatë, ai nuk mund të parashikojë me siguri një vrasje dhe nuk e zëvendëson vlerësimin profesional.

Vlerësimi duhet të pasohet nga një plan konkret sigurie, i cili rishikohet kur ndryshojnë rrethanat. Duhet të sqarohet se ku do të qëndrojë viktima atë natë, cilët persona mund t’i afrohen, si do të zbatohet urdhri mbrojtës dhe kush do të ndërhyjë nëse kërcënimi përsëritet. Edhe Këshilli i Evropës vë në dukje se vlerësimi duhet të lidhet me menaxhimin e rrezikut, për të mbrojtur jetën dhe sigurinë”, tha Makasqi.

Në përfundim, ajo tha se Policia, Prokuroria, Gjykata dhe shërbimet sociale kanë role të ndryshme në vlerësimin e rrezikut dhe mbrojtjen e viktimave. Bashkëpunimi dhe shkëmbimi i informacionit, sipas saj, janë të domosdoshëm për sigurinë e grave.

“Përgjegjësia i takon disa institucioneve, por detyrat e secilit duhet të jenë të qarta. Policia duhet të identifikojë menjëherë rrezikun, të mbledhë informacion dhe të ndërhyjë në terren. Prokuroria duhet ta marrë atë informacion parasysh gjatë drejtimit të hetimit dhe kur vendos ose kërkon masa procedurale. Gjykata vendos për masat që hyjnë në kompetencën e saj, ndërsa shërbimet sociale dhe mbrojtësit e viktimave ndihmojnë në vlerësimin e nevojave dhe organizimin e përkrahjes.

Sipas komunikatës së Prokurorisë, të cituar në media, vendimi i gjykatës ia kishte caktuar Policisë zbatimin e urdhrit dhe detyrën për ta njoftuar Gjykatën për çdo pengesë të mundshme. Kjo duhet verifikuar në dokumentet e rastit dhe vlerësuar së bashku me veprimet e institucioneve të tjera.

Nga pikëpamja kriminologjike, rreziku më i madh për organizimin institucional paraqitet kur secili merret vetëm me një pjesë të rastit dhe askush nuk sigurohet se viktima është mbrojtur realisht. Për këtë arsye duhen shkëmbim i shpejtë i informacionit, dokumentim i vendimeve dhe përcaktim i qartë se kush i ndjek masat.

Dhuna ndaj grave kërkon edhe ndërhyrje ndaj normave shoqërore që tolerojnë kontrollin, kërcënimin dhe nënshtrimin e grave. Për parandalim duhen edukim, përkrahje ekonomike e sociale dhe trajtim serioz i çdo denoncimi. Suksesi i sistemit të mbrojtjes duhet të matet me sigurinë që arrin t’i sigurojë personit në rrezik”, përfundoi ajo.

Hoxha: Rasti duhet shqyrtuar tërësisht dhe hetimi duhet të jetë gjithëpërfshirës, të paktën për dy arsye

Ish-zëvendësministri i Punëve të Brendshme, Valdet Hoxha, kritikoi dështimin e mekanizmave shtetërorë për mbrojtjen e grave nga dhuna në familje, pas vrasjes së një gruaje që kishte kërkuar mbrojtje nga institucionet.

Në një përgjigje për “Bota sot”, Hoxha renditi ndër pengesat për trajtimin e duhur të rasteve mungesat në legjislacion, resurset e pamjaftueshme njerëzore dhe financiare, si dhe bashkëpunimin e dobët mes institucioneve.

“Vrasja e fundit e një gruaje që kishte kërkuar mbrojtje nga shteti nxjerr në pah mosfunksionimin e mekanizmave shtetërorë, të cilët kanë detyrë ligjore të mbrojnë jetën dhe dinjitetin e qytetarëve. Kjo përgjegjësi është veçanërisht e rëndësishme për gratë dhe viktimat që kërkojnë mbrojtje para, gjatë dhe pas divorcit, si dhe gjatë procedurave që lidhen me besimin, ruajtjen dhe kujdestarinë e fëmijëve të mitur.

Po cenohet kështu një e drejtë themelore kushtetuese, e drejta për jetë, për të cilën shteti ka përgjegjësi të drejtpërdrejtë.

Ndër faktorët që pengojnë funksionimin e sistemit formal janë korniza ligjore e mangët, planifikimi financiar i pamjaftueshëm, mungesa e personelit të trajnuar, komunikimi i dobët mes institucioneve përgjegjëse, mungesa e një sistemi funksional për vlerësimin dhe analizimin e rasteve, si dhe mosintegrimi i të dhënave mes institucioneve. Për pasojë, mekanizmi nuk i trajton siç duhet rastet e dhunës në familje dhe, në disa raste, mund t’i rëndojë edhe më shumë marrëdhëniet mes njerëzve”, tha ai.

Hoxha kërkoi hetim të gjerë për vrasjen e gruas, e cila i kishte paralajmëruar institucionet se jeta e saj ishte në rrezik. Ai kërkoi verifikimin e përgjegjësisë së mundshme të zyrtarëve dhe identifikimin e mangësive institucionale. Sipas tij, dorëheqjet morale të zyrtarëve përgjegjës do të tregonin pjekuri institucionale.

“Në këtë rast, e ndjera, përveç procedurës së zakonshme ligjore të nisur përmes avokates së saj, kishte ndërmarrë edhe hapa të tjerë: i kishte njoftuar me shkrim drejtuesit e disa institucioneve kompetente, përfshirë kryeprokuroren e Prokurorisë Themelore në Pejë, për rrezikun real se mund të vritej. Pavarësisht kësaj, ajo u vra. Kjo krijon përshtypjen dhe jep shenja se mekanizmat kompetentë, edhe përballë mangësive të sistemit, mund të mos e kenë vlerësuar siç duhet situatën dhe të mos kenë vepruar sipas rrethanave dhe historikut të rastit.

Rasti duhet të shqyrtohet nga fillimi në fund dhe t’i nënshtrohet një hetimi gjithëpërfshirës, së paku për dy arsye. Së pari, duhet vërtetuar nëse institucionet kompetente ndërmorën veprimet e nevojshme dhe nëse ka përgjegjësi të mundshme personale zyrtare. Së dyti, duhen zbuluar mangësitë në ligje, burime njerëzore e financiare dhe shkëmbimin e të dhënave, si dhe të përcaktohen e rekomandohen mënyra më efikase për veprimin e mekanizmave shtetërorë në trajtimin e dhunës në familje. Theksi duhet të jetë te mbrojtja e jetës së viktimave, të cilat në vendin tonë janë afër 100% gra.

Pa paragjykuar përgjegjësinë e mundshme të zyrtarëve, dorëheqja morale e disa prej zyrtarëve me pozita kyçe që e trajtuan këtë rast të rëndë do të ishte shenjë e pjekurisë institucionale dhe vlerë etike e morale. Ajo do të krijonte gjithashtu një bazë të mirë për përmirësimin e menaxhimit dhe trajtimit të kësaj çështjeje, ndër më të rëndësishmet në vend”, përfundoi Hoxha për “Bota sot”.