Kupa e Likurgut rikthehet në laborator: mekanizmi që e shndërron nga jeshile në të kuqe

Një grup studiuesish nga Universiteti i Sheffieldit ka mundur të rikrijojë efektin optik të Kupës së Likurgut, objektit rreth 1,600-vjeçar që shfaq ngjyra të ndryshme në varësi të drejtimit të ndriçimit.

E punuar në shekullin e katërt dhe e ekspozuar në Muzeun Britanik, kupa është një prej veprave më të veçanta të artit romak. Në ndriçim të zakonshëm ajo duket jeshile nefriti, ndërsa kur rrezet kalojnë përmes qelqit, merr një nuancë të kuqe rubini.

Ky fenomen i rrallë ka tërhequr prej shekujsh vëmendjen e historianëve dhe ekspertëve të qelqit. Tani, studiuesit britanikë e kanë riprodhuar atë përmes përdorimit të një recete të lashtë dhe rikrijimit të strukturës së veçantë të materialit origjinal.

Rezultati ofron një pasqyrë të re mbi aftësitë e jashtëzakonshme të zejtarëve romakë në përpunimin e qelqit.

Puna u drejtua nga Lisa Hollands, teknike në Shkollën e Inxhinierisë Kimike, të Materialeve dhe Biologjike në Universitetin e Sheffieldit, në bashkëpunim me profesoreshën Caroline Jackson, specialiste e qelqit romak.

Pjesa më e vështirë e procesit ishte shtimi i nanopjesëzave të arit dhe argjendit në masën e qelqit. Këto grimca janë rreth një mijë herë më të vogla se një kokërr rëre. Gjatë ftohjes së qelqit të shkrirë, i cili në fillim nxehet në temperatura mbi 1,000 gradë Celsius, ato bashkohen në struktura që ndërveprojnë me dritën dhe përcaktojnë ngjyrën përfundimtare.

Hollands shpjegon se nanopjesëzat ndryshojnë mënyrën e përthithjes dhe shpërndarjes së dritës. Kur rrezet depërtojnë në qelq, ato pengojnë një pjesë të spektrit blu dhe jeshil, duke lejuar të kalojnë tonet e kuqe dhe portokalli. Në të kundërt, drita e reflektuar në sipërfaqe krijon pamjen e saj karakteristike jeshile.

Studiuesja e përshkroi përfundimin si fryt të një pune të kujdesshme dhe të përkushtuar, pasi tentativat e mëparshme për të riprodhuar këtë dukuri kishin dhënë rezultate të kufizuara.

Kupa nuk shquhet vetëm për vetitë e saj optike. Ajo është zbukuruar me një skenë mitologjike ku mbreti Likurg paraqitet i kapur nga hardhitë e Dionisit, perëndisë greke të verës. Relievi i thellë e bën veprën të jashtëzakonshme edhe nga pikëpamja artistike.

Në vitin 2022, objekti u përfshi në listën e shtatë mrekullive të qelqit në botë, të përzgjedhura nga një panel ndërkombëtar.

Ian Freestone, profesor emeritus i materialeve arkeologjike në University College London, tha se versioni i krijuar nga ekipi i Sheffieldit është më pranë origjinalit se përpjekjet e mëparshme, sidomos në riprodhimin e nuancave të kuqe dhe jeshile.

Sipas Freestone, rezultati i ngjyrës ndikohej ndjeshëm nga kushtet brenda furrës dhe nga pozicioni i enës gjatë prodhimit. Meqë këta faktorë ishin të vështirë për t’u kontrolluar, romakët mund ta kenë krijuar efektin përmes ndërthurjes së aftësisë së tyre artizanale me një element rastësie.

Ngjyrat e kupës mund të kenë pasur edhe një kuptim simbolik. Një hipotezë i lidh tonet e kuqe dhe jeshile me pjekjen e rrushit, duke iu referuar skenës së hardhive që e tërheqin Likurgun drejt botës së nëndheshme. Për këtë arsye, ena mund të jetë përdorur gjatë ceremonive ose banketeve.

Për ta përshtatur këtë efekt në një vepër bashkëkohore, Universiteti i Sheffieldit bashkëpunoi me artistin e qelqit Elliot Walker. Ai krijoi një skulpturë moderne të frymëzuar nga kupa antike, ku historia e Likurgut ndërthuret me skulpturën e Atlasit Farnese. Në këtë version, kupa zë vendin e globit që mban figura.

Skulptura do të shfaqet në Galerinë Millennium gjatë Festivalit të Mendjes të Universitetit të Sheffieldit, i cili zhvillohet nga 6 deri më 15 nëntor 2026. Pas kësaj, ajo do të vendoset në Muzeun e Qelqit Turner.

Rikrijimi i efektit të Kupës së Likurgut është njëkohësisht arritje shkencore dhe një mënyrë për të kuptuar më qartë teknikat e qelqpunuesve të Romës së lashtë. Eksperimenti dëshmon se njohuritë moderne për nanomaterialet mund të ndihmojnë në zbulimin e sekreteve të mjeshtërve të antikitetit.