Përse disa përvoja na mbeten në kujtesë gjithë jetën?

Stresi njihet kryesisht për ndikimin e tij të dëmshëm në shëndet, por veprimi i tij në tru nuk është kaq i thjeshtë. Sipas hulumtimeve të reja, kortizoli, hormoni që çlirohet në situata stresuese, mund të ndikojë në atë se cilat ngjarje mbajmë mend më qartë.

Shkencëtarët kanë vërejtur se kortizoli ndryshon komunikimin mes rrjeteve të trurit që lidhen me emocionet dhe kujtesën. Kjo mund të shpjegojë përse disa përvoja me ngarkesë të fortë emocionale na mbeten në mendje më gjatë se të tjerat, shkruan Popular Mechanics.

Stresi afatshkurtër nuk është domosdoshmërisht i dëmshëm

Përballë një kërcënimi, truri vë në lëvizje reagimin biologjik afatshkurtër të njohur si “lufto ose ik”. Trupi mund t’i përballojë këto episode kur pas tyre ka kohë për rikuperim, për shembull përmes gjumit cilësor. Ndryshe ndodh me stresin kronik: ai mund të vazhdojë për muaj ose vite dhe shpesh sjell dëme, transmeton Klankosova.tv.

Në periudha të shkurtra, megjithatë, stresi mund ta ndihmojë kujtesën përmes kortizolit. Lidhja e këtij hormoni me kujtesën ishte e njohur më parë; tani, një ekip i Universitetit Yale në SHBA ka shqyrtuar përse disa kujtime veniten, ndërsa të tjera mbeten të regjistruara përgjithmonë.

Në studimin e botuar në revistën Science Advances, studiuesit shpjegojnë se stresi ndikon fort te të nxënit dhe kujtesa. Sipas tyre, truri i jep përparësi informacionit me ngarkesë emocionale, të rëndësishëm për mbijetesën, dhe lë mënjanë përmbajtjen neutrale. Ata theksojnë se këto përfitime lidhen me rritjen e niveleve të hormoneve të stresit.

Si krijohen kujtimet emocionale?

Formimi i një kujtimi emocional kalon në dy faza. Fillimisht, truri e identifikon ngjarjen si emocionalisht të rëndësishme; më pas, e kodon për ruajtje afatgjatë, që të mund të rikujtohet. Kortizoli vepron në të dyja fazat. Nëse një ngjarje e rëndësishme emocionalisht ndodh gjatë stresit, truri i përqendron burimet te përpunimi i saj, duke ndryshuar aktivitetin në të gjithë rrjetin e neuroneve.

Studimet e mëparshme kanë treguar se kortizoli mund të përforcojë efektet e neuroneve të lidhura me zgjimin. Zgjimi i lartë, i vetëm, mund ta dobësojë kujtesën, ndërsa i shoqëruar me stres mund ta përmirësojë. Truri përdor gjithashtu rrjete nervore të ndryshme për kujtimet emocionale dhe ato neutrale, dhe kortizoli mund të ndikojë në komunikimin mes këtyre rrjeteve.

Si u zhvillua kërkimi?

Për të matur ndikimin e kortizolit në fuqinë dhe qëndrueshmërinë e kujtimeve, ekipi i Yale zhvilloi një eksperiment. Pjesëmarrësit morën ose një tabletë hidrokortizoni, që është forma farmaceutike e kortizolit, ose një placebo. Më pas, atyre iu shfaqën imazhe me përmbajtje potencialisht emocionale, ndërkohë që aktiviteti i trurit regjistrohej me imazheri me rezonancë magnetike funksionale (fMRI), shkruan Index.hr, transmeton Klankosova.tv.

Pas çdo imazhi, pjesëmarrësit vlerësuan ndjesinë që u kishte shkaktuar. Duke ndjekur rrjedhën e gjakut dhe nivelet e oksigjenit me fMRI, studiuesit mundën të dallonin se cilat imazhe aktivizonin më fort zonat e trurit përgjegjëse për reagimet emocionale. Të nesërmen u kontrollua se sa mirë e mbanin mend secilin imazh; pas kësaj, eksperimenti u përsërit.

Çfarë treguan skanimet?

Analiza e skanimeve u mundësoi studiuesve të identifikonin zonat e trurit të lidhura si me reagimet emocionale të pjesëmarrësve, ashtu edhe me aftësinë e tyre për të kujtuar imazhet. Kortizoli ndikonte në të dy grupet e rrjeteve, por jo në të njëjtën mënyrë.

Gjatë krijimit të kujtimeve të reja, hormoni e shtoi dhe e bëri më të qëndrueshëm aktivitetin në rrjetet e lidhura me zgjimin emocional. Ndikimi ishte veçanërisht i dukshëm në rrjetin frontoparietal, që ndihmon koordinimin e aktiviteteve dhe sjelljeve të ndryshme, si dhe në rrjetin vizual, që përpunon atë që shohim.

Përveç kësaj, kortizoli forcoi lidhjet mes rrjeteve të ndryshme të trurit. U rrit edhe numri i zonave, aktiviteti i të cilave lidhej me zgjimin emocional.

Ndryshime u vunë re edhe te rrjetet që lidhen me kujtesën. Te pjesëmarrësit që kishin marrë kortizol, rrjetet e kujtesës dhe të përpunimit emocional vepronin ndryshe nga ato të pjesëmarrësve që kishin marrë placebo. Aktiviteti i tyre kishte gjithashtu më shumë mbivendosje, çka tregonte një lidhje më të fortë mes rrjeteve.

Studiuesit panë se truri i atyre që morën kortizol u jepte përparësi kujtimeve të imazheve që kishin shkaktuar emocione më të forta. Ky rezultat tregon një mënyrë të përshtatjes së trurit ndaj stresit dhe ndihmon të kuptohet përse ngjarjet emocionalisht intensive shpesh mbahen mend më mirë.

Sipas studiuesve, kortizoli riorganizon qarqet e trurit që shërbejnë për kujtesën, duke i orientuar drejt ruajtjes me përparësi të stimujve që shkaktojnë zgjim emocional dhe duke i lidhur me qarqet që regjistrojnë këtë zgjim. Ata theksojnë se rezultatet kërkojnë konfirmim përmes studimeve të tjera, por tashmë ndihmojnë në shpjegimin e ndikimit të kortizolit në funksionimin e trurit dhe në krijimin e kujtimeve emocionale.