Çfarë tiparesh marrim nga nëna dhe cilat nga babai?

Pse një fëmijë mund të ketë hundën e babait, sytë e nënës dhe një personalitet që nuk përkon plotësisht me atë të asnjërit prej tyre? Po inteligjenca, prirja për të shtuar në peshë apo vështirësitë me përqendrimin, nga cili prind trashëgohen?

Edhe pse ekzistojnë shumë teori të përhapura për trashëgiminë, gjenetika tregon se këto procese janë dukshëm më të ndërlikuara. Shpesh thuhet se inteligjenca vjen kryesisht nga nëna, ndërsa tendenca për shtim në peshë nga babai, por këto nuk janë rregulla të përgjithshme të vërtetuara shkencërisht.

Shumica e tipareve përcaktohen nga bashkëveprimi i shumë gjeneve të trashëguara nga të dy prindërit, si edhe nga mjedisi, edukimi dhe mënyra e jetesës, shkruan Index.hr, transmeton Klankosova.tv.

Prirja për të shtuar në peshë nuk mund t’i atribuohet vetëm njërit prind. Ajo ndikohet nga gjenetika, ushqyerja, aktiviteti fizik, gjumi dhe faktorë të tjerë. Në trup gjenden lloje të ndryshme indi dhjamor, mes tyre dhjami i bardhë dhe ai kafe.

Dhjami i bardhë ka kryesisht funksionin e ruajtjes së energjisë, ndërsa dhjami kafe merr pjesë në prodhimin e nxehtësisë dhe në ruajtjen e temperaturës së trupit. Ndonëse nganjëherë thuhet se dhjamin kafe, të quajtur edhe “dhjami i mirë”, e marrim nga nëna dhe atë të bardhë nga babai, nuk ekziston një ndarje e tillë e thjeshtë.

Gjenet e të dy prindërve mund të ndikojnë në metabolizëm, oreks dhe mënyrën se si shpërndahet yndyra në trup.

Një tjetër mit i zakonshëm është se inteligjenca trashëgohet kryesisht nga nëna. Kjo ide lidhet shpesh me faktin se disa gjene të rëndësishme për zhvillimin e trurit ndodhen në kromozomin X.

Megjithatë, inteligjenca është një tipar kompleks, i ndikuar nga shumë gjene që gjenden në kromozome të ndryshme. Për këtë arsye, një fëmijë i merr këto ndikime gjenetike nga të dy prindërit dhe jo vetëm nga nëna.

Edhe aftësia për të ruajtur vëmendjen lidhet pjesërisht me gjenetikën. Çrregullimi i hiperaktivitetit dhe mungesës së vëmendjes, i njohur si ADHD, ka një komponent të fortë trashëgues, por nuk përcaktohet nga një gjen i vetëm.

Në zhvillimin e ADHD-së përfshihen faktorë të ndryshëm gjenetikë dhe biologjikë. Studimet po analizojnë edhe gjenet që lidhen me funksionimin e neurotransmetuesve, përfshirë dopaminën, e cila ndihmon në rregullimin e vëmendjes dhe motivimit.

Koha kur nis puberteti ndikohet gjithashtu pjesërisht nga trashëgimia. Fëmijët mund të kenë një model të ngjashëm zhvillimi me prindërit nëse ata kanë hyrë në pubertet më herët ose më vonë.

Shkencëtarët kanë identifikuar disa gjene, ndikimi i të cilave varet nga prindi prej të cilit trashëgohen dhe që mund të luajnë rol në kohën e fillimit të pubertetit. Në raste të rralla, gjenet e marra nga babai mund të kenë rëndësi të veçantë.

Megjithatë, nuk ka një formulë universale. Dieta, pesha trupore, gjendja e përgjithshme shëndetësore dhe faktorë të tjerë mund të ndikojnë në fillimin e pubertetit.

Edhe prirja ndaj depresionit ose çrregullimeve të tjera të humorit mund të ketë një komponent gjenetik. Kur njëri apo të dy prindërit përballen me probleme të tilla, fëmija mund të ketë një predispozitë më të lartë për vështirësi të ngjashme.

Kjo predispozitë nuk nënkupton se çrregullimi do të zhvillohet patjetër. Shëndeti mendor formohet nga ndërveprimi i trashëgimisë me përvojat e jetës, stresin, mjedisin familjar dhe faktorë të tjerë.

Nuk mund të thuhet as se ndjeshmërinë emocionale e marrim nga nëna dhe temperamentin nga babai. Të dyja këto veçori ndikohen nga shumë gjene dhe nga përvojat personale.

Në përcaktimin konvencional të seksit kromozomik, veza përmban kromozomin X, ndërsa spermatozoidi mund të mbartë kromozomin X ose Y. Kombinimi i tyre zakonisht përcakton nëse fëmija do të zhvillohet me kromozome XX apo XY.

Për këtë arsye thuhet se babai përcakton seksin kromozomik të fëmijës. Megjithatë, nuk është vërtetuar shkencërisht se burrat që kanë më shumë vëllezër ose motra të një gjinie të caktuar kanë domosdoshmërisht më shumë gjasa të kenë djalë ose vajzë.

Historia familjare e sëmundjes së Alzheimerit mund të merret parasysh gjatë vlerësimit të rrezikut, por predispozita nuk trashëgohet vetëm ose kryesisht nga nëna. Një prej faktorëve gjenetikë më të njohur është varianti APOE ε4 i gjenit APOE, i cili mund të merret nga cilido prind.

Prania e këtij varianti nuk do të thotë se personi do të sëmuret patjetër. Në rrezik ndikojnë edhe mosha, shëndeti i zemrës dhe enëve të gjakut, mënyra e jetesës dhe faktorë të shumtë të tjerë. Ekzistojnë gjithashtu forma të rralla trashëgimore të Alzheimerit që lidhen me gjene të tjera.

Pjelloria ndikohet nga faktorë gjenetikë, hormonalë, shëndetësorë dhe mjedisorë. Disa çrregullime trashëgimore mund të ndikojnë në sistemin riprodhues, por nuk është e saktë të thuhet se infertiliteti femëror zakonisht trashëgohet nga babai.

Në shumicën e rasteve, nuk mund të përcaktohet vetëm njëri prind si burim i predispozitës. Vështirësitë për të ngjizur shpesh kanë shkaqe komplekse dhe mund të lidhen me disa faktorë njëkohësisht.

Njeriu merr rreth gjysmën e ADN-së bërthamore nga secili prind biologjik, por mënyra se si aktivizohen dhe shprehen gjenet është shumë më e ndërlikuar. Disa tipare varen nga një gjen i vetëm, ndërsa shumica e veçorive të përditshme, si inteligjenca, pesha dhe temperamenti, lidhen me një numër të madh gjenesh.

Prandaj, nuk është e drejtë të thuhet se njëri prind është përgjegjës për inteligjencën e fëmijës dhe tjetri për prirjen e tij për të shtuar në peshë. Gjenet përcaktojnë disa predispozita, ndërsa mjedisi dhe rrethanat e jetës ndikojnë në mënyrën se si ato shfaqen dhe zhvillohen.