Pas vendimit të Hagës, analisti nga Presheva: Ja çfarë duhet të ndodhë tani

Vendimi i Dhomave të Specializuara në Hagë më 16 shtator, me të cilin Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi u dënuan me burg, ka nxitur një valë të re debatesh në Kosovë dhe mbarë hapësirën shqiptare. Në qendër të vëmendjes janë vënë gjithashtu marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe shqiptarëve që jetojnë në Luginën e Preshevës, për shkak të lëvizjeve politike dhe diplomatike të ditëve në vijim.

Nehat Hyseni, analist politik nga Presheva, në një intervistë për “Bota sot”, thekson se ngjarjet pas 16 shtatorit duhen analizuar në një kuadër më të gjerë, që përfshin aspekte ligjore, politike, diplomatike dhe problematikat e shqiptarëve përtej kufijve të Kosovës. Ai thekson se në këtë situatë është jetike të ruhen qëndrueshmëria institucionale, bashkërendimi dhe harmonia politike.

Sipas Hysenit, aktgjykimi i Hagës është i ndërlikuar dhe nuk mund të përmblidhet thjesht me numrin e viteve të burgimit. Ai sjell në kujtesë se, ndonëse u shpallën fajtorë për disa krime lufte, katër ish-udhëheqësit e UÇK-së u shpallën të pafajshëm për disa akuza që lidheshin me krime kundër njerëzimit.

“Gjykata gjithashtu i liroi të pandehurit nga gjashtë pika të aktakuzës për krime kundër njerëzimit, pasi trupi gjykues konstatoi se akuza nuk provoi dot ekzistencën e një sulmi të gjerë apo sistematik ndaj civilëve. Pra, kemi të bëjmë me një vendim juridik të ndërlikuar, që nuk duhet lexuar vetëm përmes shifrave të dënimeve,” sqaron Hyseni.

Një tjetër pikë kyçe e këtij vendimi, sipas tij, është dallimi që duhet bërë mes përgjegjësisë penale personale dhe mënyrës se si vlerësohet historia e luftës çlirimtare të Kosovës.

“Kosova duhet të jetë e aftë të respektojë vendimet e gjykatës, të sigurojë drejtësi për viktimat dhe në të njëjtën kohë të ruajë në plan institucional kujtesën për luftën dhe çlirimin. Këtu qëndron një nga sfidat më serioze politike të pas 16 shtatorit,” nënvizon ai.

Në këtë kontekst, Hyseni e interpreton udhëtimin e kryeministrit Albin Kurti drejt Shteteve të Bashkuara si një hap që kapërcen thjesht pjesëmarrjen formale në sesionin e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së.

Sipas tij, në një moment të tillë, Kosova ka nevojë të dialogojë me aleatët ndërkombëtarë për stabilitetin e institucioneve, kohezionin social dhe rrugën euroatlantike, dhe në këtë agjendë diplomatike mund të përfshihen edhe temat që kanë të bëjnë me shqiptarët e Luginës së Preshevës.

“Vizita e zotit Kurti në SHBA nuk është thjesht një udhëtim protokollar për në OKB. Ajo ndodh në një kohë kur Kosovës i duhet t’u shpjegojë partnerëve ndërkombëtarë se si do të ruajë stabilitetin institucional, kohezionin e brendshëm dhe orientimin euroatlantik pas një vendimi që ka shkaktuar emocione të forta si në Kosovë ashtu edhe te shqiptarët në përgjithësi,” thotë Hyseni.

Analisti nga Presheva e lidh këtë zhvillim edhe me takimet e fundit të kryeministrit Kurti me liderët politikë të shqiptarëve të Luginës. Më 15 shtator, një ditë para se të dilte aktgjykimi i Hagës, Kurti kishte mirëpritur në zyrën e tij përfaqësues politikë nga Presheva, Bujanoci dhe Medvegja, përfshirë deputetin Shaip Kamberi dhe kryetaren e Preshevës, Ardita Sinani.

Për Hysenin, kjo prani politike nuk është një ngjarje e veçuar, sepse problemet e Luginës, sipas tij, kërkojnë vëmendje të vijueshme dhe bashkërendim të ngushtë mes institucioneve dhe përfaqësuesve shqiptarë.

“Më 15 shtator, një ditë para vendimit të Hagës, Albin Kurti priti në Zyrën e Kryeministrit përfaqësuesit politikë të shqiptarëve të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës. Në takim ishin të pranishëm Shaip Kamberi dhe Ardita Sinani, kryetare e Komunës së Preshevës, së bashku me përfaqësues të tjerë të partive politike shqiptare dhe institucioneve të Luginës. Ky takim mbart një peshë të veçantë politike për shkak të mesazhit që përcjell,” shprehet ai.

Hyseni vlerëson se vështirësitë me të cilat ndeshen shqiptarët në jug të Serbisë nuk mund të zgjidhen vetëm në rrafsh vendor. Ai përmend çështje si pasivizimi i adresave, arsimimi në gjuhën amtare, tekstet mësimore, gjuha zyrtare, përfaqësimi në administratë, mundësitë e punësimit dhe zhvillimi ekonomik si fusha që kërkojnë angazhim të pandërprerë politik dhe institucional.

“Për Luginën e Preshevës, kjo ka rëndësi të posaçme sepse çështja e saj nuk mund të konsiderohet thjesht një problem vendor. Pasivizimi i adresave, arsimi shqip, tekstet shkollore, përdorimi zyrtar i gjuhës, përfaqësimi në administratë, punësimi, zhvillimi ekonomik dhe integrimi i shqiptarëve në institucionet serbe kërkojnë vëmendje të vazhdueshme,” deklaron Hyseni.

Ai e sheh si të rëndësishëm edhe rolin e figurave të ndryshme politike shqiptare të Luginës, duke dalluar dimensionin parlamentar të Shaip Kamberit dhe atë lokal të Ardita Sinanit.

“Roli i Shaip Kamberit si deputet shqiptar në Parlamentin e Serbisë dhe ai i Ardita Sinanit si kryetare e Komunës së Preshevës mishërojnë dy nivele të ndryshme: atë parlamentar dhe atë lokal,” thekson Hyseni.

Duke komentuar dinamikën politike brenda Luginës, analisti thekson se diferencat midis partive dhe liderëve shqiptarë janë pjesë e demokracisë, por për çështjet thelbësore, sipas tij, duhet një minimum bashkërendimi.

“Pas vendimit të Hagës, politika shqiptare përballet me një pyetje më të gjerë: a do të mundë të ruajë unitetin institucional dhe politik përballë kësaj situate të re? Kjo pyetje vlen edhe për Luginën. Në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë ka dallime të konsiderueshme ndërmjet partive, liderëve dhe mënyrave të veprimit politik. Këto dallime janë pjesë normale e pluralizmit demokratik. Por për çështjet themelore të shqiptarëve – arsimin, gjuhën, përfaqësimin institucional, pasivizimin e adresave dhe zhvillimin ekonomik – nevojitet një minimum koordinimi,” nënvizon ai.

Sipas Hysenit, përgjegjësia për një bashkërendim të tillë nuk duhet t’i lihet vetëm Prishtinës. Ai mendon se edhe subjektet politike shqiptare në Luginë, pushteti lokal dhe Këshilli Kombëtar Shqiptar duhet të angazhohen për të ndërtuar një platformë të qartë dhe të matshme interesash.

“Megjithatë, përgjegjësia nuk bie vetëm mbi Prishtinën. Ajo u takon të gjitha partive shqiptare të Luginës, institucioneve lokale dhe Këshillit Kombëtar Shqiptar që të formulojnë një platformë të qartë dhe të verifikueshme të interesave shqiptare,” shprehet Hyseni.

Një pjesë të rëndësishme të analizës së tij Hyseni ia kushton edhe nevojës për ta çuar çështjen e Luginës së Preshevës në plan ndërkombëtar. Ai thekson se problemet e shqiptarëve në jug të Serbisë duhet të jenë pjesë e komunikimit me institucionet dhe organizmat ndërkombëtare, por kjo duhet të mbështetet në fakte dhe argumente konkrete.

“Çështja e Luginës ka nevojë të jetë prezente në diplomacinë ndërkombëtare. Vitet e fundit, përfaqësuesit shqiptarë të Luginës kanë insistuar që problemet e tyre të diskutohen në Berlin, Bruksel, Strasburg, Uashington dhe New York. Kjo qasje është e rëndësishme sepse problemet e një komuniteti shqiptar që jeton në jug të Serbisë nuk mund të mbesin të kufizuara vetëm brenda sferës së politikës lokale serbe,” thotë ai.

Hyseni nënvizon se ndërkombëtarizimi i problematikës duhet të shoqërohet me dokumentim dhe argumentim të fortë.

“Por ndërkombëtarizimi duhet të bazohet në dokumente, argumente dhe politika konkrete. Kërkesat për të drejtat e shqiptarëve duhet të mbështeten me të dhëna mbi arsimin, punësimin, përfaqësimin, përdorimin e gjuhës, pasivizimin e adresave dhe zhvillimin ekonomik. Vetëm kështu çështja e Luginës mund të marrë një dimension të qëndrueshëm evropian dhe amerikan,” deklaron Hyseni.

Në këtë kuadër, ai e konsideron pjesëmarrjen e Kurtit në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së si një mundësi për një komunikim më të gjerë diplomatik, duke theksuar se interesat e shqiptarëve të Luginës mund të përfshihen në agjendat ndërkombëtare për të drejtat e pakicave dhe demokracinë.

“Në këtë kontekst, prania e zotit Kurti në New York për Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së krijon një hapësirë domethënëse diplomatike, ndërsa përfaqësuesit shqiptarë të Luginës kanë interes që problemet e tyre konkrete të jenë pjesë e agjendave ndërkombëtare për të drejtat e minoriteteve dhe demokracinë,” thotë ai.

Në përmbyllje, Hyseni vlerëson se ngjarjet e ditëve të fundit duhet të shërbejnë si një nxitje për më shumë bashkëpunim institucional dhe politik, si brenda Kosovës ashtu edhe në Luginën e Preshevës.

“Kosova ka nevojë për institucione që funksionojnë, ndërsa shqiptarët e Luginës kanë nevojë për bashkërendim politik, përfaqësim dhe mbështetje të qëndrueshme ndërkombëtare. Pas 16 shtatorit, sfida nuk është thjesht të reagojmë ndaj një vendimi gjyqësor. Sfida është që institucionet e Kosovës dhe përfaqësuesit politikë shqiptarë, në Kosovë, Luginë dhe diasporë, të veprojnë me përgjegjësi, urtësi dhe bashkërendim,” përfundon Hyseni.

Sipas tij, momenti aktual duhet të shfrytëzohet për të kaluar nga reagimet e çastit drejt një qasjeje më të organizuar politike dhe diplomatike.

“Në këtë kuptim, udhëtimi i 18 shtatorit mund të shihet si pjesë e një momenti më të gjerë diplomatik: nga Prishtina dhe Presheva drejt New Yorkut, nga kriza e brendshme drejt komunikimit ndërkombëtar dhe nga reagimi emocional drejt nevojës për një strategji të qartë politike. Për Luginën e Preshevës, mesazhi kryesor mbetet i qartë: pa bashkëpunim ndërshqiptar, pa institucione funksionale dhe pa ndërkombëtarizim të argumentuar të problemeve, është e vështirë të sigurohen rezultate të qëndrueshme,” thekson analisti nga Presheva, Nehat Hyseni.

Rikujtojmë se më 15 shtator 2026, një ditë para shpalljes së aktgjykimit të Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë, kryeministri Albin Kurti zhvilloi një takim me përfaqësuesit politikë shqiptarë nga Presheva, Bujanoci dhe Medvegja, ndër ta edhe Shaip Kamberi dhe Ardita Sinani. Më 16 shtator u shpall vendimi i shkallës së parë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit, dhe më 18 shtator Kurti udhëtoi drejt Shteteve të Bashkuara për të marrë pjesë në punimet e Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara. Këto zhvillime u pasuan nga diskutime të reja mbi situatën politike në Kosovë, raportet me partnerët ndërkombëtarë dhe çështjet që prekin shqiptarët e Luginës së Preshevës.