Nisma për rastet e UÇK-së në Maqedoninë e Veriut, ekspertët analizojnë paralajmërimin e Ahmetit

Ali Ahmeti, kryetar i BDI-së, thotë se disponon informacione për iniciativa të paraqitura në Gjykatën Kushtetuese, përmes të cilave mund të rikthehen në shqyrtim çështje që lidhen me Tribunalin e Hagës, përfshirë pretendimet për hetimin e UÇK-së për krime lufte.

Sipas Ahmetit, trajtimi sërish i këtyre rasteve, më shumë se 20 vjet pasi janë mbyllur, do të sillte rihapjen e plagëve të vjetra. Ai deklaroi se informacionet që ka flasin për nisma në Gjykatën Kushtetuese që synojnë hapjen e çështjeve të Tribunalit të Hagës, me qëllim paditjen e Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare për krime lufte.

Kreu i BDI-së theksoi se nuk ndihet i frikësuar nga kjo mundësi, por vlerësoi se dhimbja që shkakton rihapja e një plage të vjetër është më e madhe sesa ajo e një plage të re. Ai shtoi se bëhet fjalë për çështje të mbyllura më shumë se 20 vite më parë.

Profesori Sulejman Mehazi, në një prononcim për “Bota sot”, paralajmëroi se çdo tentativë për t’i rikthyer rastet e luftës së vitit 2001 mund të prodhonte pasoja të rënda në planin politik dhe të cenonte stabilitetin e Maqedonisë së Veriut.

Mehazi tha se, nëse pohimet e Ali Ahmetit janë të sakta dhe Gjykata Kushtetuese e RMV-së, pas 22 vitesh, mund të rihapë, gjurmojë apo hetojë krimet e pretenduara të luftës së UÇK-së në Maqedoninë e Veriut gjatë vitit 2001, atëherë një veprim i tillë do të shkaktonte trazira të rrezikshme për vetë Gjykatën Kushtetuese, për qeverinë e Mickoskit dhe për shtetin e brishtë të RMV-së.

Sipas tij, në rast se informacionet e kryetarit të BDI-së janë të vërteta, RMV-ja nën drejtimin e Mickoskit do të shkonte drejt ndarjes dhe shpërbërjes. Megjithatë, Mehazi u shpreh se nuk beson që Mickoski dhe VLENI do të pajtoheshin me një veprim të mbrapshtë të Gjykatës Kushtetuese kundër qytetarëve shqiptarë, por edhe atyre maqedonas.

Profesori nuk e përjashtoi mundësinë që paralajmërimi i Ahmetit të jetë vetëm propagandë politike. Ai ngriti gjithashtu dyshimin se kreu i BDI-së mund të jetë duke u frikësuar me synimin që t’i mbyllet goja e tij nacionaliste opozitare.

Mehazi nënvizoi se një padi e Tribunalit të Hagës kundër UÇK-së së RMV-së nuk do të drejtohej vetëm ndaj Ali Ahmetit, i cili gjatë luftës së vitit 2001 qëndroi në Prizren. Sipas tij, ajo do të prekte të gjithë qytetarët shqiptarë në RMV që kontribuuan gjatë luftës, nga më i riu deri te më i moshuari.

Ndryshe nga paralajmërimet e Mehazit, profesori Kolë Krasniqi tha për “Bota sot” se deklarata e Ali Ahmetit duhet analizuar me kujdes, pa u dramatizuar politikisht dhe pa u anashkaluar ndërlikimi juridik e ndjeshmëria ndëretnike e pretendimeve që lidhen me Ligjin për Amnisti.

Krasniqi sqaroi se ekziston një iniciativë publike e dorëzuar më 16 shkurt 2024 nga Pavle Trajanov në Gjykatën Kushtetuese të Maqedonisë. Kjo nismë kërkon shfuqizimin e interpretimit autentik të nenit 1 të Ligjit për Amnisti.

Pikërisht ky interpretim kishte bërë të mundur ndërprerjen e procedurave për katër dosjet e njohura me emrat “Udhëheqja e UÇK-së”, “Liqeni i Likovës”, “Varreza e Neproshtenit” dhe “Punëtorët e Mavrovës”. Për këtë arsye, sipas Krasniqit, duhet sqaruar nëse Ali Ahmeti po i referohet kësaj iniciative apo një nisme tjetër të re.

Në kuptimin juridik dhe terminologjik, profesori theksoi se nuk bëhet fjalë për raste në të cilat Tribunali i Hagës ka nxjerrë aktgjykime përfundimtare. Ato ishin dosje të hetimeve paraprake të zhvilluara nga hetuesit e Tribunalit të Hagës, të cilat Prokuroria e këtij Tribunali ia kishte kaluar drejtësisë së Maqedonisë për hetime dhe procedim të mëtejshëm.

Krasniqi shpjegoi se Gjykata Kushtetuese e Maqedonisë nuk ka kompetencë ta padisë UÇK-në, të ngrejë aktakuzë apo të rikthejë drejtpërdrejt procedurat penale. Roli i saj kufizohet te vlerësimi i kushtetutshmërisë së Ligjit për Amnisti ose i interpretimit autentik të tij.

Vetëm nëse Gjykata Kushtetuese konstaton se pengesa juridike duhet hequr, prokuroria dhe gjykatat kompetente mund të analizojnë nëse plotësohen kushtet ligjore dhe nëse ekzistojnë provat e nevojshme për nisjen e procedurave konkrete penale.

Ai rikujtoi se Gjykata Kushtetuese e Maqedonisë, në vitin 2012, kishte vlerësuar se interpretimi autentik nuk përbënte një akt të përshtatshëm për kontroll kushtetues. Ndërkohë, më herët, Ligji për Amnisti ishte konsideruar në përputhje me Kushtetutën.

Për pasojë, sipas Krasniqit, as pranueshmëria e iniciativës së re, as efektet e mundshme juridike dhe as pasojat politike që ajo mund të shkaktojë nuk janë të vetëkuptueshme dhe nuk duhet të paragjykohen.

Duke trajtuar mundësinë e rikthimit të procedurave, Krasniqi vlerësoi se një proces i tillë do të përbënte padrejtësi nëse do të zbatohej në mënyrë përzgjedhëse vetëm kundër ish-pjesëtarëve shqiptarë të UÇK-së ose nëse do të shërbente si instrument për interesa politike.

Sipas tij, rihapja e një procedure vetëm për shkak se të dyshuarit janë shqiptarë apo ish-pjesëtarë të UÇK-së mund të perceptohej si një padrejtësi ndaj shqiptarëve. Problemi do të ishte veçanërisht serioz nëse procesi do të drejtohej vetëm kundër ish-pjesëtarëve shqiptarë, ndërsa krimet e pretenduara ndaj civilëve shqiptarë do të liheshin mënjanë.

Padrejtësi do të kishte edhe nëse procedurat përdoreshin për hakmarrje politike, nëse krijohej ideja e fajësisë kolektive të shqiptarëve ose nëse cenoheshin e drejta për gjykim të drejtë, siguria juridike dhe prezumimi i pafajësisë.

Krasniqi kujtoi se Tribunali i Hagës ka shqyrtuar gjithashtu krime të kryera kundër shqiptarëve. Në rastin e Ljubotenit, Johan Tarçulovski u shpall fajtor për vrasje, trajtim mizor dhe shkatërrim të pronave të civilëve shqiptarë, kurse Ljube Boškoski u lirua nga akuzat.

Sipas profesorit, ky rast tregon se drejtësia duhet të mbështetet te provat dhe te përgjegjësia individuale, pa marrë parasysh përkatësinë etnike të viktimës apo të personit të akuzuar.

Nga ana tjetër, ai vuri në dukje se standardet ndërkombëtare vendosin kufizime shumë të forta ndaj amnistive që përfshijnë krime lufte ose shkelje të rënda të të drejtave të njeriut. Në çështjen Marguš kundër Kroacisë, Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut ka pranuar se ndjekja penale për krime lufte mund të vazhdojë edhe kur një procedurë e mëparshme ishte ndërprerë për shkak të amnistisë.

Megjithatë, Krasniqi sqaroi se kjo nuk nënkupton që çdo pretendim mund të cilësohet automatikisht si krim lufte. Një përcaktim i tillë duhet të bazohet në prova të besueshme dhe të vërtetohet përmes një procedure të rregullt gjyqësore.

Për secilin person duhet të verifikohet individualisht nëse ekziston një vendim përfundimtar dhe nëse gjen zbatim parimi ne bis in idem, sipas të cilit askush nuk mund të gjykohet dy herë për të njëjtën vepër.

Konventa Evropiane lejon rikthimin e procedurave vetëm në rrethana të caktuara. Krasniqi përmendi si shembuj paraqitjen e fakteve ose provave të reja, si dhe rastet kur procedura e mëparshme ka pasur mangësi themelore që kanë ndikuar në përfundimin e saj.

Në vlerësimin përfundimtar, Krasniqi paralajmëroi se rihapja e politizuar dhe selektive e këtyre rasteve mund të sillte pasoja serioze për raportet ndëretnike në Maqedoninë e Veriut. Një zhvillim i tillë, sipas tij, mund të ringjallte narrativat e konfliktit, të shtonte mosbesimin e shqiptarëve ndaj institucioneve, të nxiste protesta dhe të dëmtonte frymën e Marrëveshjes së Ohrit.

Ai vlerësoi se rreziku kryesor nuk lidhet vetëm me shqyrtimin juridik të rasteve, por edhe me mundësinë që drejtësia të shihet si mjet i njëanshëm për rishkrimin e natyrës së konfliktit të vitit 2001 ose për paraqitjen kolektive të UÇK-së dhe shqiptarëve si palë kriminale.

Për këtë arsye, Krasniqi kërkoi që të ndahet qartë mbyllja politike e konfliktit nga përgjegjësia individuale për krime të rënda. Sipas tij, konflikti politik dhe ushtarak duhet të konsiderohet i përfunduar, ndërsa Marrëveshja e Ohrit duhet të mbrohet si themel i paqes, barazisë dhe funksionimit multietnik të shtetit.

Profesori përfundoi se veprat e zakonshme të lidhura me konfliktin, të cilat janë përfshirë ligjërisht nga amnistia, duhet të mbeten të mbyllura përgjithmonë, në funksion të sigurisë juridike, harmonisë ndëretnike dhe stabilitetit institucional.