Me përfundimin e proceseve në Hagë, kujt do t’i mbetet drejtësia për krimet e luftës në Ballkan?

Vendimi i shkallës së parë për dënimin e katër ish-drejtuesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës për krime lufte u shpall ndërsa periudha e gjykimeve të mëdha ndërkombëtare për konfliktet në ish-Jugosllavi po shkon drejt fundit. Ekspertët e drejtësisë tranzicionale shprehen pak optimistë se gjykatat vendëse do të arrijnë përparim në trajtimin e çështjeve që vazhdojnë të mbeten të pazgjidhura.

Dhomat e Specializuara të Kosovës, me seli në Hagë, e shpallën fajtor ish-presidentin e Kosovës, Hashim Thaçi, për krime lufte të kryera gjatë viteve 1998-99, por e liruan nga akuzat për krime kundër njerëzimit.

Vendimi i dhënë më 16 shtator ndaj Thaçit, ish-komandant i UÇK-së, si dhe ndaj tre ish-eprorëve të tjerë, Jakup Krasniqi, Kadri Veseli dhe Rexhep Selimi, nuk është përfundimtar dhe mund të ankimohet.

Edhe nëse ky proces përmbyllet, kjo nuk do të thotë medoemos se do të pushojë së funksionuari institucioni i njohur edhe si Gjykata Speciale e Kosovës. Sidoqoftë, ekspertët vlerësojnë se në vitet e ardhshme barra për trajtimin e rasteve të tjera të krimeve të luftës do të kalojë gjithnjë e më shumë te drejtësia vendëse.

Bekim Blakaj, drejtor i Fondit për të Drejtën Humanitare në Kosovë (FDHK), e konsideron shqetësues faktin që shtetet e dala nga ish-Jugosllavia nuk bashkëpunojnë sa duhet në fushën juridike. Sipas tij, kjo e vështirëson zhvillimin e gjykimeve me praninë e të pandehurve dhe pengon vënien në vend të drejtësisë.

Blakaj argumenton se, kur mungon angazhimi ndërkombëtar, pakësohet mundësia që shtetet të procedojnë të dyshuar që u përkasin komuniteteve të tyre shumicë ose të bashkëpunojnë mes tyre.

Si ka evoluar gjykimi i krimeve të luftës në Kosovë?

Në një prononcim për Radion Evropa e Lirë, Blakaj thotë se përkatësia etnike e personave të akuzuar dhe të dënuar ndryshoi pasi përgjegjësitë kaluan nga Misioni i Organizatës së Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK) dhe Misioni i Bashkimit Evropian për Sundim të Ligjit në Kosovë (EULEX) tek institucionet vendëse. Këto të fundit i morën kompetencat e plota pas vitit 2018.

Sipas tij, të dhënat tregojnë se gjatë periudhës kur çështjet menaxhoheshin nga ndërkombëtarët, pjesa më e madhe e ndjekjeve penale për krime lufte drejtohej ndaj shqiptarëve.

Blakaj shpjegon se atëherë ligji nuk lejonte ndjekjen penale në mungesë. Meqë shumica e autorëve të dyshuar nga komuniteti serb, përfshirë pjesëtarë të forcave serbe, nuk ishin lehtësisht të arritshëm nga autoritetet kosovare, proceset u zhvilluan kryesisht kundër shqiptarëve etnikë të dyshuar për krime ndaj shqiptarëve ose pjesëtarëve të pakicave.

Të dhënat përkatëse përfshijnë aktgjykimet e plotfuqishme të gjykatave në Kosovë.

Gjykimet në mungesë u mundësuan në Kosovë nga viti 2022, pas ndryshimit të Kodit të Procedurës Penale. FDHK-ja raporton se deri në shkurt të vitit 2025 ishin paraqitur 15 aktakuza në mungesë ndaj 73 pjesëtarëve të forcave serbe.

Megjithëse e vlerëson pozitivisht rritjen numerike të rasteve, Blakaj shpreh dyshime për ndikimin konkret që këto procese do të kenë në realizimin e drejtësisë.

Ai mendon se familjarët e viktimave mund të ndihen aktualisht më të kënaqur nga zhvillimi i këtyre procedurave. Megjithatë, sipas tij, kjo mund të shndërrohet më vonë në frustrim, kur të bëhet e qartë se shumica e të pandehurve mund të mos dënohen dot në mungesë ose të mos përfundojnë në burg.

Shifrat e paraqitura përfshijnë vetëm vendimet e formës së prerë të gjykatave të Kosovës.

Pabarazia etnike në ndjekjen e të dyshuarve për krime lufte, këtë herë në dobi të komunitetit shumicë, vërehet gjithashtu në Serbi.

Institucionet serbe i kanë thënë Radios Evropa e Lirë se, prej krijimit të departamenteve për krime lufte në vitin 2003, janë ngritur 270 aktakuza. Nga personat e proceduar, 112 janë dënuar dhe 29 janë liruar.

Prokuroritë dhe gjykatat në Serbi deklaruan se nuk përpilojnë statistika për përkatësinë etnike të të dënuarve apo të personave që janë shpallur të pafajshëm.

Megjithatë, Fondi për të Drejtën Humanitare në Serbi, në një raport të publikuar më 2024, vlerëson se rastet e ngritura ndaj serbëve për krime kundër shqiptarëve të Kosovës janë të pakta krahasuar me shkallën dhe përmasat e krimeve që formacionet e armatosura serbe kryen ndaj tyre.

Të dhënat përfshijnë të gjitha dënimet e plotfuqishme, pa marrë parasysh përkatësinë etnike dhe vendin ku është kryer krimi.

Instituti i Krimeve të Kryera Gjatë Luftës në Kosovë, i krijuar nga Qeveria e Kosovës në vitin 2023, deklaron se ka evidentuar 12.230 viktima të luftës. Pjesa dërrmuese e tyre ishin shqiptarë të vrarë nga forcat serbe.

Sipas Blakajt, drejtësia serbe ka dënuar kryesisht oficerë të niveleve të ulëta dhe jo individët që mbanin përgjegjësinë më të madhe.

Kur pritet të mbyllet periudha e gjykimeve ndërkombëtare për krimet e luftës në Jugosllavi?

Dhomat e Specializuara të Kosovës u krijuan në vitin 2015, pasi themelimi i tyre u miratua nga Kuvendi i Kosovës. Ndonëse bëjnë pjesë në sistemin gjyqësor kosovar, ato ndodhen në Hagë të Holandës dhe përbëhen nga gjyqtarë e prokurorë ndërkombëtarë.

Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, ndryshe nga Gjykata Speciale, u themelua nga Organizata e Kombeve të Bashkuara dhe kishte si detyrë trajtimin e krimeve të luftës në të gjithë territorin e ish-Jugosllavisë.

Historiania Iva Vukushiq, nga Universiteti i Utrehtit në Holandë, thotë se një pjesë e studiuesve dhe e komunitetit juridik në Hagë e konsideroi dënimin në apel të Ratko Mlladiqit, ish-komandant i forcave serbe të Bosnje e Hercegovinës, si fundin e një epoke, megjithëse edhe disa procese të tjera u përmbyllën më pas.

Ajo vëren se jashtë Kosovës dhe Serbisë, proceset e Dhomave të Specializuara të Kosovës kanë marrë dukshëm më pak vëmendje sesa gjykimet e zhvilluara nga Tribunali për ish-Jugosllavinë.

Vukushiq i tha Radios Evropa e Lirë se një interesim i tillë më i ulët është i kuptueshëm, pasi kanë kaluar pothuajse 30 vjet. Sipas saj, është deri diku normale që sot gjykimeve për krime lufte të mos u kushtohet i njëjti nivel vëmendjeje si në vitin 2005.

Chris Bennett, zëdhënës i Zyrës së Prokurorit të Specializuar të Kosovës në Hagë, thotë se institucioni nuk jep komente për ekzistencën ose hollësitë e hetimeve të mundshme dhe as për kohën kur mund të përfundojë mandati i tij.

Në përgjigjen e tij për Radion Evropa e Lirë, Bennett sqaron se mandati i Zyrës së Prokurorit të Specializuar mbetet në fuqi derisa Këshilli i Bashkimit Evropian t’i njoftojë institucionet kosovare se janë mbyllur hetimet dhe të gjitha procedurat që kanë buruar prej tyre.

Vukushiq vlerëson se, përtej Gjykatës Speciale për Kosovën, janë pakësuar mundësitë për të siguruar mbështetje politike dhe financiare për ngritjen e tribunaleve të tjera të posaçme që do të merreshin me ish-Jugosllavinë. Sipas saj, ky realitet është bërë edhe më i dukshëm pas nisjes së luftërave të reja në vende të ndryshme të botës.

Ajo shtron gjithashtu pyetjen se deri kur sistemet ligjore të rajonit do të kenë nevojë për përkrahje të jashtme, të përdorur si një lloj paterice, në mënyrë që të funksionojnë siç duhet.

Çfarë rezultatesh kanë arritur gjykatat vendëse në shtetet e tjera të Ballkanit?

Bilanci i drejtësisë vendëse për krimet e luftës nuk është i njëjtë në të gjithë rajonin e Ballkanit.

Blakaj e rendit Bosnje e Hercegovinën si shtetin që ka shënuar arritjet më të mëdha, si për nga numri i çështjeve të trajtuara, ashtu edhe për nivelin e përgjegjësisë së individëve të nxjerrë para gjykatës.

Një analizë e Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) tregon se gjykatat vendëse të Bosnje e Hercegovinës, nga viti 2004 deri në përfundim të vitit 2024, mbyllën 773 raste ndaj 1.209 të akuzuarve. Vendime dënuese të formës së prerë u shqiptuan në 499 raste.

Pavarësisht këtij bilanci, Vukushiq thotë se në Bosnje e Hercegovinë vazhdojnë të ekzistojnë qindra raste të mundshme. Ajo paralajmëron se shumë prej tyre mund të mos dalin asnjëherë para gjykatës.

Në Kroaci, të dhënat e siguruara nga Radio Evropa e Lirë tregojnë se prokuroritë ngritën aktakuza kundër 2.185 personave gjatë periudhës nga viti 1991 deri më 31 mars 2026. Gjykatat, ndërkaq, nuk dhanë përgjigje për numrin e aktgjykimeve.

Në Mal të Zi, gjatë tri dekadave janë paraqitur nëntë aktakuza, sipas Bojana Maloviqit nga organizata Aksioni për të Drejtat e Njeriut.

Nga këto çështje, shtatë janë mbyllur me vendime të formës së prerë: katër përfunduan me dënime, ndërsa tri me lirimin e të gjithë personave të akuzuar. Dy procedurat e mbetura janë ende në zhvillim.