Lloga pas aktgjykimit të Hagës: Shfuqizimi i Gjykatës Speciale është thuajse i pamundur

Krenar Lloga, ish-ministër i Drejtësisë në Maqedoninë e Veriut, ka bërë një analizë juridike mbi mënyrën se si u themeluan Dhomat e Specializuara dhe pengesat që do të paraqiteshin në rast të një nisme për shfuqizimin e tyre.

Sipas Llogës, aktgjykimi i shkallës së parë ka rikthyer në Kosovë dhe në hapësirat shqiptare diskutimet se si u krijuan Dhomat e Specializuara, kush i themeloi dhe nëse ato mund të zhbëhen. Ai vlerëson se, përpara qëndrimeve politike, duhet të analizohet baza kushtetuese e këtij institucioni.

Ai sqaron se Dhomat e Specializuara nuk u ngritën me një rezolutë të Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe as sipas modelit të ICTY-së. Ato u bënë pjesë e Kushtetutës së Republikës së Kosovës nëpërmjet votimit në Kuvendin e Kosovës.

Më 26 qershor 2015, amendamenti kushtetues për krijimin e Dhomave të Specializuara nuk arriti të siguronte votat e nevojshme. Në atë votim, 75 deputetë votuan pro, 7 kundër dhe 2 abstenuan. Çështja u hodh sërish në votim më 3 gusht 2015, kur u regjistruan 82 vota pro, 5 kundër dhe 1 abstenim.

Përmes Vendimit nr. 05-V-139 u miratua Amendamenti XXIV, ndërsa Kushtetutës iu shtua neni 162, i titulluar “Dhomat e Specializuara dhe Zyra e Prokurorit të Specializuar”. Lloga thekson se pikërisht ky nen është themeli kushtetues mbi të cilin mbështetet institucioni.

Në analizën e tij, ish-ministri shpjegon se neni 144 i Kushtetutës nuk lejon që ndryshimet kushtetuese të miratohen vetëm me shumicë të zakonshme parlamentare. Për një amendament kërkohen njëkohësisht votat e dy të tretave të të gjithë deputetëve të Kuvendit, që nënkupton të paktën 80 nga 120, si dhe dy të tretat e deputetëve që kanë vende të garantuara për komunitetet joshumicë, përkatësisht së paku 14 nga 20. Kjo përfshin minimumi edhe votat e 4 deputetëve serbë.

Lloga kujton se, pas kundërshtimit të votimit të vitit 2015, Gjykata Kushtetuese konstatoi se Amendamenti XXIV ishte miratuar në përputhje me shumicën e posaçme që kërkon neni 144(2). Për pasojë, Dhomat e Specializuara nuk u themeluan thjesht me 82 vota, por me shumicën e dyfishtë kushtetuese, në të cilën u përfshinë edhe përfaqësuesit e komuniteteve joshumicë.

Kjo do të thotë se edhe një përpjekje e ardhshme për ndryshimin apo heqjen e nenit 162 do të kërkonte sërish të njëjtën mbështetje të posaçme. Edhe nëse do të kishte konsensus të gjerë politik, do të nevojiteshin së paku 14 vota nga 20 deputetët e komuniteteve joshumicë. Pa këtë shumicë, ndryshimi kushtetues nuk mund të miratohej.

Duke trajtuar organizimin e gjykatës dhe mundësitë e ankimit, Lloga nënvizon se neni 162 i vendos Dhomat e Specializuara “në kuadër të sistemit të drejtësisë të Kosovës”. Struktura, funksionimi dhe juridiksioni i tyre përcaktohen nga ky nen dhe nga Ligji nr. 05/L-053.

Ky ligj nuk parashikon vetëm një trup gjykues të shkallës së parë, por një sistem të plotë që përbëhet nga Dhoma e Gjykatës Themelore, Dhoma e Gjykatës së Apelit, Dhoma e Gjykatës Supreme dhe Dhoma e Specializuar e Gjykatës Kushtetuese për çështjet kushtetuese.

Për këtë arsye, sipas Llogës, vendimi i shkallës së parë nuk nënkupton mbylljen e procesit. Legjislacioni lejon paraqitjen e ankesës dhe përcakton kompetencat e Panelit të Gjykatës së Apelit. Në rrethanat që parashikon ligji, mund të përdoren edhe kompetencat e Gjykatës Supreme dhe mjetet e jashtëzakonshme juridike.

Për çështjet që tashmë po trajtohen brenda këtij sistemi, rruga kryesore procedurale kalon nëpërmjet mjeteve të ankimit, veçanërisht Apelit. Në këtë fazë, rëndësi kanë provat, kriteri i përgjegjësisë individuale, gabimet e mundshme faktike dhe juridike, arsyetimi i aktgjykimit, si dhe respektimi i të drejtave të mbrojtjes.

Në analizë trajtohen gjithashtu detyrimet e Gjykatës ndaj shtetit të Kosovës dhe përgjegjësitë e Kosovës ndaj këtij mekanizmi. Lloga thekson se arkitektura e Dhomave të Specializuara nuk mbështetet vetëm në aktet ligjore dhe kushtetuese të Kosovës, por edhe në marrëveshjet e zotimet ndërkombëtare të Republikës së Kosovës me Bashkimin Evropian.

Më 14 prill 2014, Kosova dhe Bashkimi Evropian nënshkruan marrëveshjen për vendosjen e Misionit të Bashkimit Evropian për Sundimin e Ligjit në Kosovë, EULEX. Ky dokument krijoi bazën për praninë dhe ushtrimin e kompetencave të misionit në Kosovë, ndërsa më pas u plotësua dhe u zgjat përmes marrëveshjeve të tjera.

Po më 14 prill 2014 u nënshkrua edhe marrëveshja ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Bashkimit Evropian për pjesëmarrjen e Kosovës në punën e Dhomave të Specializuara dhe të Zyrës së Prokurorit të Specializuar. Nga këndvështrimi juridik, ajo përcaktoi bazën e bashkëpunimit për funksionimin e mekanizmit, duke përfshirë përkrahjen administrative, financiare dhe teknike.

Në kuadër të këtij bashkëpunimi, Bashkimi Evropian mori përsipër të mbështeste veprimtarinë e Dhomave të Specializuara, kurse Republika e Kosovës u zotua të siguronte kushtet institucionale dhe juridike të nevojshme për zbatimin e mandatit të tyre. Këto marrëveshje nuk zëvendësuan Kushtetutën e Kosovës, por u përfshinë në kornizën e bashkëpunimit ndërkombëtar mbi të cilën u mbështet puna e institucionit.

Më 15 dhjetor 2015, Këshilli i Bashkimit Evropian miratoi vendimin për themelimin e Zyrës së BE-së për Mbështetjen e Dhomave të Specializuara dhe të Zyrës së Prokurorit të Specializuar. Përmes këtij vendimi u mundësuan financimi dhe mbështetja nga buxheti i përbashkët i BE-së. Mandati dhe financimi u zgjatën më vonë me vendime të tjera të Këshillit të BE-së.

Për rrjedhojë, Lloga vlerëson se çdo nismë për ta ndryshuar këtë mekanizëm duhet të marrë në konsideratë jo vetëm procedurën kushtetuese të Kosovës, por edhe pasojat politike dhe juridike që lidhen me marrëveshjet dhe zotimet ndërkombëtare.

Në përfundim, ai thotë se ndryshimi i strukturës kushtetuese të Dhomave të Specializuara është teorikisht i realizueshëm, por nga aspekti politik dhe ligjor mbetet jashtëzakonisht i vështirë, ose pothuajse i pamundur. Arsyeja është kërkesa për shumicën e kualifikuar prej dy të tretave, duke përfshirë votat e deputetëve të komuniteteve joshumicë dhe minimumi edhe votat e 4 deputetëve serbë.

Për këtë shkak, sipas Llogës, diskutimi publik në Kosovë duhet të largohet nga përpjekjet për zhbërjen e Gjykatës dhe të përqendrohet te sfidat e mbrojtjes juridike që po zhvillohen brenda sistemit aktual të Dhomave të Specializuara.