Ekspertët paralajmërojnë për rrezikun e luftës hibride ruse në Evropë: Edhe Kosova mund të jetë në shënjestër

Sabotimet, sulmet kibernetike, ndërhyrjet e fshehta dhe fushatat e dezinformimit që lidhen me zgjerimin e operacioneve hibride të Rusisë në Evropë kanë alarmuar institucionet e sigurisë dhe strukturat e NATO-s. Që prej nisjes së agresionit rus në Ukrainë, këto metoda janë përdorur si mjete presioni ndaj vendeve perëndimore, me objektiva që përfshijnë infrastrukturën kritike, institucionet shtetërore dhe rrjetet strategjike.

Shqetësimi shtrihet edhe në Ballkanin Perëndimor, ku tensionet e pazgjidhura dhe ndikimet gjeopolitike mund të krijojnë hapësirë për cenimin e stabilitetit. Për shkak të marrëdhënieve të tensionuara me Serbinë dhe rëndësisë strategjike të pranisë së NATO-s, as Kosova nuk mund të shihet si e paprekshme nga këto zhvillime.

Në dokumentin strategjik SOCTA 2025, Policia e Kosovës evidenton rreziqe si sulmet kibernetike ndaj institucioneve, bankave dhe mediave, përhapja e propagandës dhe shfrytëzimi i grupeve joformale për destabilizim. Këto paralajmërime ngrenë pyetje për gatishmërinë e institucioneve të Kosovës, pikat më të cenueshme të sigurisë dhe rolin që duhet të kenë NATO-ja e partnerët ndërkombëtarë në parandalimin e skenarëve që rrezikojnë stabilitetin e vendit.

Eksperti i sigurisë Arben Dashevci tha për “Bota sot” se Kosova mund të përballet me operacione hibride. Sipas tij, tensionet me Serbinë dhe cenueshmëria e infrastrukturës kritike e bëjnë të pamundur përjashtimin e këtij rreziku. Ai vlerëson se zhvillimet në Evropë dhe paralajmërimet e institucioneve ndërkombëtare dëshmojnë përdorimin gjithnjë e më të shpeshtë të luftës hibride për presion dhe destabilizim.

Dashevci përmendi shtimin në mbarë Evropën të sabotimeve, sulmeve kibernetike dhe operacioneve të fshehta që dyshohet se kanë lidhje me Rusinë. Këto zhvillime, tha ai, kanë ngritur shqetësime për sigurinë e kontinentit, për të cilat ka reaguar edhe kancelari gjerman Friedrich Merz. Duke e cilësuar Serbinë si “patericë të Rusisë”, ai lidhi rrezikun për Kosovën edhe me tensionet mes dy vendeve. Si rast tjetër, përmendi Shqipërinë, e cila është përballur me ekspozimin e rreth një milion adresave.

Duke iu referuar SOCTA 2025 të Policisë së Kosovës, Dashevci kërkoi që institucionet t’i marrin seriozisht paralajmërimet për propagandën, sulmet kibernetike dhe përdorimin e grupeve joformale. Sipas tij, qasje destruktive veprojnë kundër vendit 24 orë në ditë, shtatë ditë në javë, ndërsa veprimet destabilizuese mund të marrin forma të ndryshme dhe të vazhdojnë pa ndërprerje.

Ai e konsideron reale mundësinë e përdorimit të operacioneve hibride për destabilizimin e Kosovës. Sipas Dashevcit, këto metoda përdoren prej vitesh në forma të ashpra dhe të gjitha pikat strategjike janë të cenueshme. Furnizimi me ujë, energjia, interneti dhe informacionet sensitive që mund të vidhen janë, sipas tij, fusha ku siguria e Kosovës duhet të përqendrojë vëmendjen.

Dashevci vlerëson se vendi ka kapacitete të mjaftueshme për të parandaluar sulmet kibernetike, sabotimet dhe dezinformimin. Megjithatë, ai thotë se mbrojtja kërkon koordinim, bashkëpunim dhe bashkëveprim të plotë me NATO-n dhe partnerët ndërkombëtarë. Edhe institucionet vendase të sigurisë, sipas tij, duhet të punojnë si një hallkë e vetme, në lidhje të ngushtë me aleatët.

Prof. Dr. Muhamet Racaj, gjeneral-major në pension, e cilëson luftën hibride ndër kërcënimet më serioze të sigurisë në Evropën e sotme dhe vlerëson se përdorimi i saj kundër Kosovës është një mundësi reale që duhet trajtuar si çështje e sigurisë kombëtare. Ai shpjegon se, ndryshe nga lufta tradicionale, operacione të tilla nuk kërkojnë domosdoshmërisht përdorimin e forcës ushtarake: ato mund të ndërthurin sulme kibernetike, sabotime, dezinformim, propagandë, presion politik, ndikim ekonomik dhe grupe të organizuara joformale.

Në prononcimin për “Bota sot”, Racaj tha se pozita e ndjeshme gjeopolitike e Kosovës, tensionet e vazhdueshme me Serbinë dhe nevoja për mbrojtje të pandërprerë të infrastrukturës kritike e bëjnë këtë kërcënim veçanërisht të rëndësishëm. Sipas tij, lufta hibride nuk synon gjithmonë pushtimin e territorit; ajo mund të dobësojë besimin e qytetarëve te institucionet, të krijojë pasiguri, të nxisë përçarje shoqërore dhe të vështirësojë funksionimin e shtetit. Kështu, një vend mund të destabilizohet edhe pa një sulm të drejtpërdrejtë ushtarak.

Racaj i kushton rëndësi të veçantë dokumentit SOCTA 2025 të Policisë së Kosovës, i cili e trajton luftën hibride si kërcënim për sigurinë dhe sovranitetin e vendit. Ai përmend operacionet e fshehta, luftën kibernetike, propagandën, manipulimin e opinionit publik dhe grupet e strukturuara joformale si mjete që mund të përdoren për të dobësuar funksionalitetin shtetëror. Sipas vlerësimit të tij, rreziku duhet shqyrtuar në dy nivele: si ndikim i drejtpërdrejtë dhe si ndikim përmes strukturave ndërmjetëse.

Rusia, thotë Racaj, ka treguar në Evropë gatishmëri për të përdorur mjete të ndryshme të ndikimit hibrid, ndërsa Serbia, për shkak të afërsisë politike dhe strategjike me Moskën, mund të jetë faktor i rëndësishëm presioni në rajon. Megjithatë, ai kërkon të dallohet ndikimi politik dhe bashkëpunimi strategjik nga përgjegjësia konkrete për një operacion: asnjë incident nuk duhet t’i atribuohet automatikisht Rusisë apo Serbisë pa prova të verifikueshme.

Sipas Racajt, përvoja evropiane tregon se operacionet hibride mund të kryhen përmes personave të rekrutuar, grupeve kriminale, aktorëve joformalë dhe rrjeteve propagandistike, në mënyrë që organizatorët e vërtetë të mbeten të fshehur. Ai shton se raportet evropiane të vitit 2026 evidentojnë shtim të sabotimeve, sulmeve kibernetike dhe manipulimit të informacionit në Evropë.

Në vlerësimin e tij, mbrojtje më të madhe kërkon infrastruktura kritike: sistemi energjetik, hidrocentralet, furnizimi me ujë, telekomunikacioni, transporti dhe sistemet e komunikimit. Një ndërprerje e rëndë e këtyre shërbimeve, shpjegon ai, mund të sjellë pasoja ekonomike, sociale dhe institucionale.

Të ekspozuara ndaj sulmeve kibernetike, vjedhjes së të dhënave dhe ndërhyrjeve që pengojnë punën e tyre janë edhe institucionet qendrore, bankat, sistemet financiare, regjistrat shtetërorë dhe platformat e komunikimit. Racaj veçon gjithashtu veriun e Kosovës, ku tensionet politike, ndikimi i strukturave ilegale dhe mundësia e përdorimit të grupeve kriminale për provokime e incidente krijojnë ndjeshmëri të veçantë të sigurisë.

Një tjetër fushë rreziku, sipas tij, është hapësira informative. Propaganda, lajmet e rreme, profilet e organizuara në rrjetet sociale dhe manipulimi i opinionit publik mund të ulin besimin te institucionet, të thellojnë ndarjet shoqërore dhe të dëmtojnë marrëdhëniet me partnerët ndërkombëtarë. Ai përmend edhe sigurinë ekonomike e sociale: pakënaqësitë, krizat energjetike, tensionet ndëretnike dhe problemet ekonomike mund të shfrytëzohen nga aktorë të jashtëm për të nxitur destabilitet të brendshëm. Në thelb, thotë Racaj, synohet kthimi i dobësive ekzistuese të shoqërisë në mjete presioni politik dhe të sigurisë.

Për sa u përket kapaciteteve të vendit, Racaj thotë se nuk do të ishte profesionale të pretendohej as që Kosova nuk ka mjete mbrojtëse, as që ato mjaftojnë për çdo formë të luftës hibride. Vendi ka Policinë e Kosovës, mekanizma të inteligjencës, struktura të mbrojtjes dhe mekanizma përgjegjës për sigurinë kibernetike. Por, sipas tij, kërcënimet e reja kërkojnë investime shumë më të mëdha në teknologji, personel të specializuar, inteligjencë kibernetike, analiza të rrezikut dhe koordinim mes institucioneve.

Mbrojtja kibernetike, thekson ai, nuk përfundon me instalimin e programeve apo sistemeve teknologjike. Ajo kërkon një sistem të integruar për zbulimin e hershëm, parandalimin, reagimin dhe rikuperimin pas incidenteve. Si shembull, Racaj përmend sulmet e majit 2024 ndaj faqeve të disa institucioneve të Kosovës, të cilat, sipas tij, treguan se hapësira digjitale mund të bëhet objektiv i presionit dhe ndërhyrjeve të jashtme. Ai kërkon që këto raste të shërbejnë si mësim për forcimin e mbrojtjes institucionale.

Ndër masat prioritare, Racaj rendit përmirësimin e koordinimit mes Policisë, AKI-së, institucioneve të mbrojtjes dhe atyre civile. Ai propozon programe të edukimit medial dhe të vetëdijesimit të qytetarëve për njohjen e dezinformimit, si edhe ushtrime të përbashkëta për skenarë sulmesh kibernetike, sabotimesh dhe ndërprerjesh të shërbimeve jetike.

Racaj kërkon gjithashtu mbrojtjen e institucioneve nga depërtimi i interesave të huaja përmes korrupsionit, shantazhit, spiunazhit dhe keqpërdorimit të pozitave zyrtare. Sipas tij, Kosova duhet të kalojë nga një qasje kryesisht reaguese te siguria parandaluese: kërcënimet duhen zbuluar dhe identifikuar, e kur është e mundur, duhen ndalur përpara se të shkaktojnë pasoja.

Mbështetjen e NATO-s dhe të partnerëve strategjikë Racaj e quan të pazëvendësueshme. Ai vëren se NATO-ja, përmes KFOR-it, luan rol të rëndësishëm në ruajtjen e një mjedisi të sigurt dhe stabil në Kosovë, por përballja me kërcënimet hibride kërkon bashkëpunim edhe përtej dimensionit tradicional ushtarak.

Sipas tij, ky bashkëpunim duhet të përfshijë ndihmë teknike e profesionale për mbrojtjen kibernetike, trajnim dhe ushtrime të përbashkëta të institucioneve të sigurisë, mbrojtje të infrastrukturës kritike, përgatitje për emergjenca dhe koordinim diplomatik e politik për të identifikuar e kundërshtuar ndërhyrjet e jashtme. Ai kërkon thellimin e partneritetit me NATO-n, SHBA-në dhe shtetet kryesore evropiane, veçanërisht për shkëmbimin e inteligjencës dhe forcimin e mbrojtjes kibernetike e të infrastrukturës.

Racaj kujton se Kosova nuk është anëtare e NATO-s dhe, për këtë arsye, nuk përfiton automatikisht nga garancia e mbrojtjes kolektive sipas nenit 5 të Traktatit të Atlantikut të Veriut. Prandaj, sipas tij, lidhjet me SHBA-në, NATO-n dhe shtetet kryesore evropiane duhen forcuar përmes marrëveshjeve konkrete, mekanizmave të bashkëpunimit dhe mbështetjes institucionale. Përvojat e NATO-s në shkëmbimin e inteligjencës, sigurinë kibernetike dhe qëndrueshmërinë e infrastrukturës ndaj kërcënimeve hibride, shton ai, duhet të përdoren edhe për ndërtimin e kapaciteteve të Kosovës.

Në përfundim, Racaj kërkon që lufta hibride të trajtohet si kërcënim afatgjatë, pa krijuar panik dhe pa i veshur përgjegjësi të jashtme çdo incidenti për të cilin nuk ka prova. Ndikimi gjeopolitik i Rusisë dhe pretendimet e vazhdueshme politike të Serbisë ndaj Kosovës, sipas tij, krijojnë një mjedis ku mundësitë për ndërhyrje, presion e destabilizim duhen marrë seriozisht. Kjo, sqaron ai, nuk do të thotë se çdo zhvillim negativ rrjedh nga një plan i përbashkët ruso-serb; do të thotë se institucionet duhet të jenë të përgatitura edhe për skenarë të tillë.

Racaj bën thirrje që Kosova të investojë në sigurinë e saj, të forcojë institucionet dhe të thellojë bashkëpunimin me SHBA-në, NATO-n dhe Bashkimin Evropian. Njëkohësisht, ai kërkon ndërtimin e një kulture sigurie ku çdo institucion, sektor jetik dhe qytetar e kupton rëndësinë e mbrojtjes së shtetit. Paqja, sipas tij, nuk sigurohet vetëm me deklarata politike, por me institucione të forta, kapacitete profesionale, inteligjencë funksionale dhe partneritete strategjike të qëndrueshme. Ai përmbyll duke theksuar se Kosova duhet të synojë paqen dhe zhvillimin, por të përgatitet me përgjegjësi për çdo rrezik; vigjilenca nënkupton gatishmëri, parandalim dhe përgjegjësi ndaj sigurisë së qytetarëve, jo frikë apo panik.