Aktgjykimi i Hagës për ish-udhëheqësit e UÇK-së dhe pasojat për historinë e luftës

Një proces gjyqësor nuk përcakton vetëm fajin e individëve; materialet që ai prodhon – dokumente, dëshmitarë, konstatime – mund të kenë një jetë shumë më të gjatë se vetë vendimi, duke u kthyer në burime për historianët. Ky dimension merr një rëndësi të veçantë me aktgjykimin e 16 shtatorit të Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë kundër katër ish-figurave kryesore të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK): Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi.

Gjykata i shpalli të katërt fajtorë për krime lufte dhe u caktoi dënime nga 13 deri në 25 vjet burgim, ndërsa i liroi nga përgjegjësia për krime kundër njerëzimit. Bëhet fjalë për një verdikt të shkallës së parë, që mban përgjegjës penalisht katër individë, jo UÇK-në si organizëm.

Megjithatë, gjatë gjykimit u krijua një arkiv i pasur provash dhe dëshmish. Paneli i gjykatësve konstatoi se të akuzuarit ishin fajtorë për ndalim arbitrar të 385 personave, trajtim mizor ndaj 49 të tjerëve, torturim të 303 vetëve dhe vrasjen e 96 personave. Gjatë vendimit, u theksua gjithashtu se të katërt kishin dhënë një kontribut thelbësor në një “qëllim të përbashkët kriminal”, duke synuar personat që perceptoheshin si kundërshtarë të objektivave politike ose ushtarake të UÇK-së.

Pikërisht këto konstatime, bashkë me materialin e grumbulluar, bëjnë që aktgjykimi të ndeshet me historinë dhe kujtesën kolektive. Sipas historianëve dhe sociologëve të intervistuar nga Radio Evropa e Lirë, një aktgjykim nuk mund ta shkruajë i vetëm të kaluarën, por mund të shërbejë si një nga burimet përmes të cilave ajo lexohet më vonë – sidomos për brezat që nuk do ta kenë përjetuar luftën drejtpërdrejt.

Ibrahim Gashi, profesor i Historisë në Universitetin e Prishtinës, paralajmëron: “Nëse verdikti mbetet si i tillë, në rastin më të keq, do të ndikojë në krijimin e një narracioni të dytë për natyrën e UÇK-së”. Sipas tij, ky vendim do të jetë thjesht një referencë shtesë. “Mendoj që kjo do të jetë vetëm një prej referencave, jo më tepër. Pra, vetëm një referencë. Një mori librash janë shkruar që e kanë një narracion të qëndrueshëm dhe që korrespondon me faktet që kanë ndodhur në terren”, nënvizon Gashi.

Florian Bieber, drejtor i Qendrës për Studime të Evropës Juglindore, nuk mendon se aktgjykimi do të përmbysë narrativët historikë ekzistues. “Dyshoj se do të ndodhë. Aktgjykimet e mëparshme të Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dhe gjykatave të tjera nuk i kanë ndryshuar në mënyrë thelbësore narrativët historikë”, thotë ai. Bieber tërheq një vijë të qartë midis detyrës së gjykatës – që është të përcaktojë nëse persona konkretë mbajnë përgjegjësi penale për krime të caktuara – dhe asaj të historianit, i cili kërkon një kuadër më të gjerë: kontekstin politik e ushtarak, dinamikat në terren dhe një shumësi burimesh.

Në këtë proces, një temë qendrore ishte funksionimi i UÇK-së dhe raporti i katër të pandehurve me strukturat e saj. Sipas Bieber, shumica e studiuesve e kanë konceptuar UÇK-në si një organizim relativisht të decentralizuar, pa një zinxhir të ngurtë komandimi, dhe ai nuk pret që ky aktgjykim të ndryshojë atë lexim. Megjithatë, vlera e procesit për studiuesit qëndron edhe në sasinë e madhe të informacionit të nxjerrë në dritë. Në sallën e gjyqit u dëgjuan më shumë se 130 dëshmitarë dhe u administrua një material voluminoz.

Bieber vëren: “Sigurisht që kjo do t’i nënshtrohet hulumtimit. Do të theksoja se ekziston një dallim ndërmjet asaj që është interesante dhe relevante për një hetim penal dhe hulumtimit historik. Pyetjet janë të ndryshme, pasi historia rrallë merret me përcaktimin e përgjegjësisë. Megjithatë, historianët e konfliktit dhe të UÇK-së do të duhet të merren me këtë rast.”

Gashi, ndërkaq, sjell ndërmend një varg autorësh dhe ish-zyrtarësh perëndimorë – si Madeleine Albright, Wesley Clark, James Pardew dhe Marc Weller – që kanë shkruar për luftën, diplomacinë dhe intervenimin ndërkombëtar në Kosovë. Ai thotë se historiografia e konfliktit nuk do të mbështetet vetëm në dokumentet gjyqësore; dëshmitë e protagonistëve, burimet ndërkombëtare, historia gojore dhe përvoja e popullsisë civile do të vazhdojnë të jenë pjesë e mozaikut të burimeve.

Aktgjykimi i 16 shtatorit është vetëm i shkallës së parë dhe mund të kundërshtohet në apel, fakt që shton edhe një arsye përse pesha e tij afatgjatë në histori mbetet e hapur.

Përtej debatit akademik, shtrohet pyetja se si do të ndikohet kujtesa kolektive brenda shoqërisë kosovare. Shemsi Krasniqi, profesor i Sociologjisë në Universitetin e Prishtinës, argumenton se perceptimi i luftës në Kosovë është formuar nga përvoja e gjallë, jo nga dosjet gjyqësore. “E vërteta jonë është ajo e vërtetë, të cilën e kemi përjetuar me jetën tonë, me vuajtjen tonë, me dhimbjet tona, me përpjekjet, me angazhimet, me djersën e me gjakun, me të gjitha. Ndërsa, ndërkombëtarët janë më të ftohtë në këtë aspekt. Ata i shohin gjërat sipas letrave, sipas vendimeve institucionale dhe nuk e kanë ndjesinë që e kemi ne”, shprehet ai.

Rrjedhimisht, Krasniqi nuk pret që aktgjykimi ta lëkundë imazhin e UÇK-së dhe të luftës për çlirim në mjedisin e brendshëm. “Përbrenda Kosovës, nuk besoj që do të ketë ndikim në këtë aspekt, për shkak se populli i Kosovës e di shumë mirë historinë e vet, është shumë i vetëdijshëm për vlerat e UÇK-së, për vlerat e luftës për liri, për domosdoshmërinë e luftës për liri”, shton ai.

Megjithatë, me kalimin e kohës, ekuilibri ndërmjet kujtesës së drejtpërdrejtë dhe asaj arkivore do të zhvendoset, veçanërisht kur brezi që e ka jetuar luftën t’ia lërë vendin atij që do ta njohë atë vetëm përmes shkrimeve, filmave dhe vendimeve gjyqësore. Krasniqi e konsideron këtë një situatë të ndërlikuar dhe e ka të vështirë të parashikojë se si do të rrëfehet historia pas disa dekadash. “Është rrethanë komplekse që e vështirëson situatën. Por, të bëhemi parashikues se si do të shpjegohet historia pas 25 vjetësh ose 50 vjetësh, është pak e vështirë. Nuk e dimë se çfarë ngjarjesh të tjera do të ndodhin ndërkohë dhe cilët narrativë do të konsolidohen dhe cilët do të dominojnë, rreth cilëve do të ketë pajtueshmëri ose konsensus”, thotë ai.

Aktgjykimi i Hagës nuk mbërrin në një terren të pazëshëm. Më parë, Tribunali Penale Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë ka shqiptuar dënime ndaj ish-zyrtarëve të lartë serbë për krimet në Kosovë, por këto vendime nuk i kanë dhënë fund betejave interpretuese mbi luftërat e viteve ’90. Bieber thekson: “Përvoja e aktgjykimeve të gjykatave ndërkombëtare në formësimin e narrativëve historikë nuk është inkurajuese. Gjatë 25 vjetëve të fundit, aktgjykimet shpesh janë pranuar vetëm kur janë përshtatur me narrativin kombëtar dhe janë refuzuar kur nuk janë përshtatur.”

Ai parashikon që edhe ky verdikt të lexohet në mënyra të kundërta në Kosovë dhe në Serbi. “Do të prisja që nacionalistët serbë të ndihen të vërtetuar në pikëpamjet e tyre, duke injoruar faktin se shumë më tepër oficerë serbë janë dënuar për krime më të rënda, për të mos përmendur shumë të tjerë që nuk janë gjykuar fare. Ndërsa në Kosovë tashmë po shohim një refuzim të bazuar në argumentin e gabuar se aktgjykimi, në njëfarë mënyre, kërcënon të dhënat historike”, shton Bieber.

Gashi është po aq i bindur se rrethet nacionaliste në Serbi do ta përdorin vendimin si municion për narracionin e tyre, prandaj insiston se detyra e historianëve bëhet edhe më e ngutshme. “Ne, historianët, kemi shumë detyrë të përdorim argumente nga memoria kolektive, nga dëshmitë që japin protagonistët e ndryshëm, përmes asaj që quhet histori gojore, si dhe duhet të marrim referencat e autorëve perëndimorë që kanë pasur qasje dhe informacion nga terreni”, deklaron ai.

Megjithë sfidat, Krasniqi mbetet optimist se përvoja e drejtpërdrejtë e luftës nuk do të venitet shpejt. Ai thekson se ajo tashmë është fiksuar në forma të shumta shprehëse. “Unë jam i sigurt që për kohë të gjatë, sigurisht do të shkojnë dekada dhe kjo përvojë nuk do të harrohet. E si do të harrohet kjo, që është e dokumentuar, e vizualizuar, e shkruar, e estetizuar më pas me krijime artistike, letrare, filmike etj? Nuk do të harrohet”, përfundon ai.

Kështu, aktgjykimi i 16 shtatorit hyn në një arenë ku tashmë ekzistojnë disa narrativë për luftën e Kosovës, dhe pesha që do të marrë në të ardhmen do të varet jo vetëm nga fati i tij në apel, por edhe nga mënyra se si shoqëria, studiuesit dhe kujtesa kolektive do ta përthithin atë.