Një studim i ri nga shkencëtarët e Universitetit të Helsinkit ka zbuluar se guanoja, përzierja e jashtëqitjeve të zogjve detarë, mund të ndikojë ndjeshëm në klimën e Antarktidës duke stimuluar formimin e reve që ndihmojnë në uljen e temperaturave.

Guanoja e pinguinëve, e pasur me amoniak dhe dimetilaminë, lëshon gazra që ndikojnë drejtpërdrejt në atmosferë.

Këto substanca nxisin formimin e grimcave aerosoli dhe reve, të cilat pasqyrojnë rrezatimin diellor dhe kontribuojnë në ftohjen e klimës në këtë rajon të ndjeshëm.

Studimi, i drejtuar nga kërkuesi Mattheë Boyer, përfshiu matje të kryera pranë Bazës Marambio në Gadishullin Antarktik, gjatë verës së vitit 2023.

Në këtë zonë, afër një kolonie me rreth 60,000 pinguinë Adelie, u vu re një rritje drastike e amoniakut në atmosferë, deri në 1,000 herë më shumë se nivelet bazë.

“Kolonitë e pinguinëve janë një burim kryesor i amoniakut në bregdetin e Antarktidës, ndërsa kontribuimi nga Oqeani Jugor është i papërfillshëm”, theksoi Boyer.

Ai shtoi se dimetilamina, një tjetër komponent me origjinë nga guanoja, rrit ndjeshëm formimin e grimcave deri në 10,000 herë më shumë.

Edhe pasi pinguinët emigruan nga zona, nivelet e larta të amoniakut u mbajtën për më shumë se një muaj, për shkak të ‘ujitjes’ së tokës me guano, që mbeti aktive si burim kimik për atmosferën.

Përgjatë bregdetit të Antarktidës, studiuesit identifikuan ‘pika të nxehta’ të emetimeve të amoniakut, të krahasueshme me ato të tokave bujqësore në verë.

Kjo tregon se kolonitë bregdetare të pinguinëve mund të jenë një burim i rëndësishëm aerosoli edhe për zonat përtej brigjeve.

Ky zbulim merr rëndësi të veçantë në një kohë kur Antarktida po ngrohet me ritme dy herë më të shpejta se pjesa tjetër e botës.

Humbja e akullit detar po kërcënon habitatet, ushqimin dhe ciklet riprodhuese të shumë specieve të pinguinëve, disa prej të cilave mund të zhduken deri në fund të këtij shekulli.

Megjithatë, ky rol i ri i guanos si ‘agjent klimatik’ jep një perspektivë të re për mënyrat se si jeta e egër dhe ekosistemet lokale ndikojnë në klimën globale.

Pinguinët, nëpërmjet jashtëqitjeve të tyre, mund të ndihmojnë në ngadalësimin e disa prej efekteve më të rënda të ngrohjes globale në rajonin polar.

The post Klima e Antarktidës varet nga jashtëqitjet e pinguinëve, thonë shkencëtarët appeared first on Albeu.com.

Rreziqet e lidhura me klimën dhe mjedisin mund të kenë një ndikim të drejtpërdrejtë në veprimtarinë e biznesit të bankave.

Bankat duhet të identifikojnë rreziqet që vijnë nga ndryshimet klimatike dhe degradimi mjedisor në nivel sektorësh kryesorë, apo zonash gjeografike si dhe në nivel produktesh e shërbimesh që ofron ose planifikon të ofrojë, duke marrë në konsideratë që disa nga këto rreziqe mund të materializohen gjatë një periudhe kohe afatmesme ose afatgjatë.

Rreziqet e lidhura me klimën dhe mjedisin mund të ndikojnë, për shembull, në rritjen ekonomike, punësimin ose çmimet e pronave në nivel kombëtar, rajonal ose lokal.

Ngjarjet e motit mund të shkaktojnë thatësira ose përmbytje që ndikojnë në prodhimin bujqësor të një rajoni, kërkesën për banesa ose në vlerën e kolateralit, në nivel kombëtar, rajonal ose lokal.

Paralelisht, konkurrenca ndikohet nga zhvillimi i një tregu financimi të gjelbër dhe preferencat e konsumatorëve zhvendosen nga mallrat dhe shërbimet me emetim të lartë karboni ose ndryshe ndotëse, drejt produkteve dhe shërbimeve me emetim të ulët karboni ose ndryshe “të gjelbra”.

Në identifikimin e rreziqeve, një bankë mund të kategorizojë klientët ose portofolet e saj sipas ekspozimeve ndaj rrezikut klimatik.

Për shembull, grupimi gjeografik mund të ndihmojë në identifikimin e ekspozimeve që janë të ekspozuara ndaj rreziqeve të larta fizike, si rreziku i lartë i përmbytjeve ose thatësirës.

Bankat duhet të marrin në konsideratë edhe ndikimin që mund të kenë në mjedis strategjia e zhvillimit dhe modeli i tyre i biznesit, për shembull, nëpërmjet matjes dhe kufizimit të emetimeve të gazrave serë ose efikasitetin e burimeve të portofoleve të saj kryesore, ose që rrjedhin nga aktivitetet e tyre.

Bankat duhet të vlerësojnë nëse do të zhvillojnë produkte të qëndrueshme, që konsiderohen të jenë më rezistente ndaj rreziqeve të lidhura me klimën dhe mjedisin.

Këto përfshijnë produkte të emërtuara zakonisht si “të gjelbra”.

Bankat mund të përdorin produkte të tilla, si një mjet për të arritur objektivat e saj të rrezikut të lidhura me klimën dhe mjedisin dhe të rregullojë modeline saj të biznesit dhe përbërjen e portofolit.

Për shembull, banka mund të vendosë objektiva strategjikë ose limite në lidhje me ekspozimet e saj ndaj aktiviteteve ose sektorëve të caktuar ekonomikë.

Më tej, banka duhet të ketë parasysh se vendosja e objektivave strategjik ka të ngjarë të ndryshojë profilin e saj të përgjithshëm të rrezikut, duke rezultuar në nevojën për të rishikuar oreksin e saj ndaj rrezikut.

The post Banka e Shqipërisë përgatit udhëzuesin e parë për rreziqet financiare të lidhura me klimën dhe mjedisin, ja çfarë përfshin appeared first on Albeu.com.

E ashtuquajtura Koha Universale e Koordinuar, ose UTC, është një llogaritje komplekse ((@TheBIPM/YouTube)) e bërë nga Byroja Ndërkombëtare e Peshave dhe Masave dhe bëhet në përputhje me shpejtësinë e rrotullimit të tokës, që ka një prirje të ndryshojë.

“Në vitet 1970 bota vendosi që ndryshimi midis kohës atomike dhe rrotullimit të tokës të mos jetë më i madh se një sekondë. Shtojmë një sekondë në orën tonë globale kur dallimi mes dy njësive matëse është rreth një sekondë”, thotë Patrizia Tavella, drejtore e Byrosë Ndërkombëtare të Peshave dhe Masave.

Kohëmatësit kanë shtuar nga një sekondë në sistemin e matjes së kohës 27 herë që nga viti 1972.

Por prej disa vitesh ka patur spekulime se mund të jetë e nevojshme edhe zbritja e një sekonde.

Në një botë që mbështetet tek ora, këto ndryshime mund të shkaktojnë probleme.

“Në disa raste këto probleme kanë qenë të mëdha, të ngjashme me ato të uljes së avionëve, sepse kompjuterët pushuan së funksionuari. Dhe ne nuk e dimë nëse ky problem do të përkeqësohej nëse zbresim një sekondë në sistemin aktual të matjes së kohës”, thotë Demetrios Matsakis, ish punonjës i Observatorit Detar të Shteteve të Bashkuara.

Por një studim i ri në revistën “Nature” thotë se ndryshimi i klimës mund të ketë shtyrë nevojën për kthimin mbrapa me një sekondë të orës globale.

“Në Arktik është bërë më ngrohtë dhe kjo ka shkaktuar një shkrirje të madhe të akullit që rrjedh nëpër oqeanet në të gjithë botën. Ngrohja globale ka shkaktuar një ngadalësim në ritmin e rrotullimit të tokës”, thotë Duncan Agnew, studiues në Universitetin e Kalifornisë në San Diego.

Ky ngadalësim krijon nevojën për kthimin mbrapa me një sekondë të orës globale mes viteve 2026 dhe 2029. Megjithatë, ky efekt në dukje pozitiv, nuk mund të krahasohet me efektet negative të ndryshimeve klimatike, duke përfshirë rritjen e nivelit të detit, thotë studiuesi Duncan Agnew. Gjeofizikani i Universitetit Yale, Jeffrey Park është dakord me këtë vlerësim.

“Kjo është një dëshmi se në fakt proceset e ngrohjes globale përmes shkrirjes së shtresave të akullit polar po ndikojnë në këtë veçori shumë themelore të planetit tonë: rrotullimin e tij. Ndryshimet janë shumë të vogla, por ato mund të maten”, thotë ai.

Duke pasur parasysh problemet që mund të shkaktojë ndryshimi i orës me një sekondë, autoritetet globale të matjes së kohës votuan për shtyrjen e saj deri në vitin 2035. Diskutimet mbi përputhjen e Kohës së Koordinuar Universale me rrotullimin e Tokës pritet të bëhen në konferencën e ardhshme, që do të mbahet në vitin 2026./VOA

The post Studimi: Ndryshimi i klimës mund të ndikojë në matjen e kohës appeared first on Albeu.com.

Shpenzimet që duhet të përballojnë prodhuesit e mëdhenj për të mbështetur ndikimin e ndryshimeve klimatike do të kenë në mënyrë të pashmangshme një ndikim në çmimin e paguar në bar dhe në supermarket.

Ky është alarmi i ngritur në një studim të Ethos Agriculture and Conservation International dhe Solidaridad, organizata ndërkombëtare aktive në mbrojtjen e mjedisit dhe monitorimin e sektorit.

Industria, sipas studimit, duhet të përballet me kërkesën në rritje, të ardhurat e reduktuara dhe kërcënimin klimatik që mund të përgjysmojë tokën e përshtatshme për kultivim deri në vitin 2050.

Prodhimi do të migrojë në rajone të tjera krahasuar me ato aktuale edhe sepse, sipas studimit, do të detyrohet të përshtatet me rregulloren evropiane për shpyllëzimin e cila nga viti 2025 do të ndalojë shitjen në BE të kafesë së korrur në zonat e pastruara nga pyjet.

Një fenomen që ka shkaktuar humbjen e 130 mijë hektarëve pyje çdo vit gjatë dy dekadave të fundit.

Për më tepër, bazuar në analizën e kryer, rregullat e reja evropiane kryesisht do të nxjerrin nga tregu prodhuesit e vegjël afrikanë, të paaftë për të përballuar kostot e nevojshme dhe të mbështetur dobët nga qeveritë e tyre për t’u përshtatur me standardet e kërkuara nga Brukseli.

Prodhimi, veçanërisht ai i emrave të mëdhenj të sektorit, do të shkojë drejt rajoneve më të zhvilluara. Brazili para së gjithash, ku fermerët kanë më shumë burime për t’u përgatitur për më të keqen dhe për të lulëzuar.

The post Ndryshimet klimatike do të rrisin dhe çmimin e kafesë appeared first on Albeu.com.

“Ju lutem, ua përsëris thirrjen time udhëheqësve botërorë të bëjnë diçka më konkrete për të kufizuar emetimet ndotëse”, ka thënë papa më 23 korrik, në fund të një adresimi para turmave në sheshin e Shën Pjetrit, në Vatikan.

“Është sfidë urgjente, nuk mund të shtyhet, i prek të gjithë. Le ta mbrojmë shtëpinë tonë të përbashkët”, është shprehur ai, raporton Reuters.

Françesku i ka bërë thirrje botës të heqë dorë sa më parë nga karburantet fosile, dhe e ka bërë mbrojtjen e mjedisit objektiv kyç të papatit të tij.

Ai ka thënë më 2015, në enciklikën e tij “Ti qofsh lëvduar o Zot”, se planeti “ka nisur t’i ngjasojë gjithnjë e më shumë një grumbulli të madh mbeturinash”.

Të dielën, papa ka shprehur solidaritetin e tij me ata që po vuajnë nga kriza klimatike dhe me ata që po u ndihmojnë atyre.

Disa pjesë të jugut të Shteteve të Bashkuara të Amerikës janë goditur nga një valë rekorde e të nxehtit, përderisa temperatura ekstreme janë regjistruar edhe në Kinë dhe në Evropën jugore, përfshirë Italinë dhe Greqinë.

Një zjarr i egër në ishullin grek të Rodosit detyroi mijëra turistë dhe banorë të strehohen në shkolla dhe në stadiume të mbyllura, të dielën, pasi ata u evakuuan nga fshatrat dhe qendrat pushimore bregdetare.

The post Përballja me ndryshimet ekstreme të motit, Papa apel botës: Bëni diçka për klimën appeared first on Albeu.com.

Një raport i UN në bashkëpunim me Institutin e Shëndetit Publik kanë identifikuar pasojat në shëndet që sjellin ndryshimet klimatike. Në një analizë të kryer në 3 qarqet e marra në studim, në qarkun e Gjirokastrës, Fierit dhe Vlorës, konstatohen një shkallë më e lartë se mesatarja kombëtare e vdekshmërisë nga infarkti (aksidentet cerebrovaskulare), me një tejkalim gati 50% në Gjirokastër. Vlora dhe Gjirokastra kanë vdekshmëri më të lartë se mesatarja kombëtare e vdekshmërisë nga sëmundjet ishemike të zemrës dhe infarkti i miokardit.

Të 3 këto qarqe kanë shkallë më të ulët të vdekshmërisë për sëmundjet pulmonare. Profili i vdekshmërisë pasqyron faktin se rajonet e basenit të Vjosës, veçanërisht Gjirokastrës dhe Vlorës, kanë popullsi relativisht të plakur ku dobësitë kryesore shëndetësore lidhen me sëmundjet jo të transmetueshme. Nga ana tjetër, Fieri është më shumë i ekspozuar ndaj sëmundjeve infektive në krahasim me dy rajone të tjera, ndoshta për shkak të një proporcioni më të madh të fëmijëve në popullsi dhe ekspozim më i lartë ndaj kontaminimit, të shkaktuar nga përmbytjet.

“7.6% e fëmijëve në qarkun e Fierit kishin diarre në çdo kohë të vitit. Qarku i Vlorës regjistron një nga normat më të larta të astmës në vend. Një në pesë fëmijë në rajonin e Vjosës ka shenja të anemisë. Një në 4 gra të rritura dhe më shumë se një në 3 burra të rritur në qarkun e Vjosës kanë hipertension. Gjirokastra ka normat më të larta të paaftësisë së të rriturve në vend (8.7% e popullsisë mbi 15 vjeç), dhe shkallën më të lartë të të moshuarve në vend (18.4%). Ndërsa rreth gjysma e popullsisë shqiptare është mbipeshë ose obeze ku Fieri dhe Gjirokastra kanë normat më të larta në vend”, shkruhet në raport.

Gjirokastra ka një akses relativisht të dobët në kujdesin shëndetësor ku 57.4% e grave atje raportuan të paktën një problem në aksesin e kujdesit shëndetësor. Ky tregues është 37% për Fierin dhe 24% për Vlorën. Analiza specifike e ekspozimit demonstron vdekshmëri të tepërt të lidhur me valët e nxehtësisë. Incidenca e gastroenteritit lidhet me temperaturat më të larta të verës në Shqipëri. Gjatë dy valëve të të nxehtit në 2017, pati rritje në shkallën totale të vdekshmërisë (9%-16%) si dhe vdekshmërisë së shkaktuar nga sëmundjet kardiovaskulare.(16-17%), veçanërisht nga goditjet ose sëmundjet cerebrovaskulare (50%) dhe ataku i zemrës (20%-36%). Ndërkohë nuk u vu re asnjë ndryshim në vdekshmërinë për shkak të tumorit. Analiza dokumentoi një korrelacion të fortë dhe të qëndrueshëm midis rrezikut të gastroenteritit dhe temperaturat e verës gjatë periudhës së studimit, 2006-2018.

Në mënyrë sistematike, vitet me temperaturat më të larta të verës, kanë shkallë më të lartë të gastroenteritit dhe anasjelltas. Incidenca vjetore e gastroenteritit me temperatura më të larta mbetet e fortë dhe nuk ndryshon me metrika të ndryshme të temperaturës së ajrit të aplikuara. Për ndryshimet në ekspozimet ndaj rreziqeve shëndetësore që lidhen me ndryshimet klimatike, shkalla e një ndikimi shëndetësor lidhur me ekspozimin e caktuar mjedisor është një faktor prej tre vlerash: norma bazë e ndikimi në shëndet, ndryshimi i pritshëm i ekspozimit dhe funksioni ekspozim-përgjigje. Tendenca kryesore në demografinë shqiptare është plakja e shpejtë e popullsisë, pasojat në cënueshmërinë shëndetësore lidhur me klimën dhe ndryshimin e saj. Përqindja e të moshuarve është më shumë se trefishuar që nga fillimi i viteve ’90. Trendi do të vazhdojë, dhe parashikimet tregojnë dallime të rëndësishme midis rajoneve. Popullsia e atyre mbi 80 vjeç është kategoria me rritjen më të madhe dhe veçanërisht Gjirokastra dhe Vlora do të përjetojnë shifrat më të larta. Gjirokastra do të ketë 45 të moshuar për 100 banorë deri në vitin 2031.

Ndikimet e ndryshimeve klimatike në shëndetin e njeriut do të shkaktojnë një barrë shtesë mbi këto tendenca para-ekzistuese. Disa probleme themelore shëndetësore mund të rrisin ndjeshmërinë ndaj efekteve të ndryshimeve klimatike, të tilla si valët e të nxehtit. Mund të vlerësohet se deri në vitin 2031, 10.000 në 50.000 individë me presion të lartë gjaku do të kenë nevojë të marrin kujdes shëndetësor shtesë për shkak të temperaturave të larta dhe Fieri parashikohet të jetë më i prekuri. Raporti i OKB thotë se prevalenca e regjistruar e diabetit ka qenë në rritje në Shqipëri për më shumë se 10 vjet.

Tendencat demografike dhe të stilit të jetesës do të ndikojë në rritjen e incidencës gjithashtu, nga rreth 6,500 raste të reja në 2017 në të paktën 10,000 raste të reja në periudhën 2030-2050. Diabeti rritet si pasojë dhe e ndjeshmërisë ndaj stresit të nxehtësisë; Nëse tendencat e fundit vazhdojnë, parashikohet se më shumë se 300.000 shqiptarë do të regjistrohet me diabet nga një mjek deri në vitin 2050. Qarku i Vjosës do të ketë pjesën e tij ku do të rritet me të paktën 10% të popullsisë së regjistruar me diabet. Është vlerësuar se më shumë se 10,000 prej tyre të kenë nevojë për kujdes shëndetësor shtesë dhe përjetojnë probleme shtesë shëndetësore gjatë ngjarjeve ekstreme të motit të shkaktuara nga ndryshimet klimatike. Fieri dhe Gjirokastra parashikohet të jenë më të prekurit ndër rajonet.

Prevalenca e mbipeshës dhe obezitetit te femrat është rritur nga 39% në 2008 në 45% në 2018. Obeziteti rritet dhe ka ndjeshmëri ndaj temperaturave të larta. Pa një ndryshim drastik të trendit, ajo pritet që deri në vitin 2031, 50% ose më shumë e popullsisë shqiptare do të vazhdojë të jetë mbipeshë ose obez. Gjithashtu, popullsia në Shqipëri po plaket dhe pritet që prevalenca e kushtet mendore dhe vecanërisht demenca do të trefishohet në vitin 2050. Personat me demencë janë të ekspozuar ndaj ekstremeve të motit. Ata kanë nevojë për kujdes të vazhdueshëm nga personel të specializuar ose nga familjarët.

Në Rajonet e Basenit të Vjosës pritet të jenë më shumë se 5.000 njerëz me probleme kognitive deri në vitin 2050. Ata dhe familjet/kujdestarët e tyre do të përbëjnë një kategori jashtëzakonisht vulnerabël përballë ekstremeve të motit. Gjirokastra pritet të jetë rajoni më i prekur dhe në veçanti gratë do të jenë grupi më i cenueshëm. Edhe pse rreziku është i lartë edhe në mesin e të rinjve, tendencat demografike tregojnë dyfishim të numrit të moshuarve me probleme mendore në 3 dekadat e ardhshme. Depresioni është i lidhur me rrezikun kardiovaskular dhe për pasojë rriten medikamentet dhe ndjeshmëria ndaj stresit të nxehtësisë.

Temperaturat përkeqësojnë pasojat shëndetësore dhe rrisin nevojat shëndetësore në 10% deri në 20% të njerëzit që vuajnë nga depresioni. Ky vlerësim do të shtohejë deri në vitin 2030, çdo vit nga 1000-2000 vizitat shëndetësore, si dhe numrin e problemeve kardiovaskulare. Edhe pse vdekshmëria nuk është rritur ndjeshëm, incidenca e regjistruar e melanomës malinje dhe kanceri i lëkurës është shumëfishuar gjatë 20 viteve të fundit (në mesatarisht 20% rritje vetëm në 5 vitet e fundit).

Rrezatimi ultravjollcë diellor është një faktor rreziku për melanomën dhe kanceret.

Ndërsa melanoma është relativisht e rrallë në Shqipëri, mbetet vdekjeprurëse dhe vlerësohet se deri në vitin 2030, në rajonet e Vjosës, nga 10-30 raste me kancer lëkure do t’i atribuohet rritjes së ekspozimit ndaj diellit./GazetaSi

The post Këto janë qarqet më të ekzpozuara nga i nxehti në Shqipëri appeared first on Albeu.com.

Ndër shkaqet që kanë çuar në këto temperatura të larta është sasia e madhe e dyoksidit të karbonit në atmosferë. Në këtë sasi kontribuojnë edhe Kosova dhe vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor  më së shumti Serbia. Sipas agjencisë për klimën në Administratën Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike (NOAA) të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, sasia e rritur e dyoksidit të karbonit në atmosferë shkakton “ngritjen e temperaturës globale”.

“Duke shtuar më shumë dyoksid të karbonit në atmosferë, njerëzit janë bërë katalizatorë të efektit serrë”, thuhet në ueb-faqen e kësaj agjencie. Ndërkaq, Agjencia Kombëtare Aeronautike dhe Hapësinore (NASA) e SHBA-së pohon se efekti serrë është “proces që ndodh kur gazrat në atmosferën e Tokës e mbajnë brenda nxehtësinë e Diellit”, dhe shkaktohet nga “djegia e lëndëve djegëse fosile, si thëngjilli dhe nafta”.

Ndonëse vendet e Ballkanit Perëndimor nuk janë ndotësit më të mëdhenj të ambientit me dyoksid të karbonit, edhe ato kanë ndikuar në përkeqësimin e situatës ndër vite. Serbia është vendi që emeton ndjeshëm më shumë dyoksid të karbonit nga të gjitha vendet e rajonit brenda një viti, e ndjekur nga Bosnje e Hercegovina dhe Maqedonia e Veriut.

Sipas të dhënave të Administratës Ndërkombëtare për Tregti (ITA) të SHBA-së, rreth 70 për qind e energjisë në Serbi prodhohet nga thëngjilli. Problem thelbësor, sipas Kornizës së Konventës së Organizatës së Kombeve të Bashkuara për Ndryshimet Klimatike (UNFCCC), mbetet sistemi i ngrohjes në Serbi.

UNFCCC-ja parashikon që përditësimi i sistemit të ngrohjes të Serbisë do të “eliminonte rreth 252.270 tonë dyoksid karboni, të emetuar gjatë tridhjetë vjetëve”.

Por, rreth 31 milionë tonët e dyoksidit të karbonit që emetohen nga Serbia nuk janë shumë, në krahasim me ndotësit më të mëdhenj në botë: Kina, SHBA-ja, India dhe Rusia. Këto shifra paraqesin vetëm emetimin e dyoksidit të karbonit, por jo të të gjithë gazrave serrë, si metani, oksidi nitrik, hidrofluorokarbonet, e të tjera. Pamja, po ashtu, ndryshon ndjeshëm, kur merret parasysh madhësia e popullsive të vendeve të ndryshme.

Edhe pse Serbia mbetet sërish vendi që liron më së shumti dyoksid të karbonit në atmosferë, nga vendet e rajonit, dallimi mes saj dhe vendeve të tjera të Ballkanit Perëndimor është dukshëm më i vogël. Përderisa në rajon radhitet e treta, Kosova është e 92-ta, nga gjithsej 197 shtete të botës, në listën e vendeve që emetojnë më së shumti dyoksid të karbonit për kokë banori.

Sipas të dhënave të Organizatës së Kombeve të Bashkuara (OKB), lëndët djegëse, si thëngjilli, nafta dhe gazi, janë kontribuuesit më të mëdhenj në ndryshimet klimatike, duke qenë “përgjegjëse për mbi 75 për qind të emetimit global të gazrave serrë, dhe pothuajse 90 për qind të emetimit total të dyoksidit të karbonit”.

Në Kosovë, rreth 95 për qind e energjisë elektrike prodhohet nga thëngjilli. Kjo varësi mbetet problematike, pasi që Kosova synon të jetë e dekarbonizuar deri në vitin 2050, ndërsa mëton që deri më 2031 ta rrisë kapacitetin e energjisë së prodhuar nga burimet e ripërtërishme në 35 për qind./REL

The post Temperatura rekorde në botë. Si ndikon Ballkani Perëndimor në ndryshimet klimatike appeared first on Albeu.com.

Të enjten, Administrata amerikane për Oqeane dhe Atmosferë, ka deklaruar se El Nino është duke ardhur.

Në tre vjetët e fundit, ky fenomen është dominuar nga fenomeni tjetër, La Nina.

Shkencëtarët besojnë se ky vit është shqetësues.

Herën e fundit kur El Nino është shtirë në kapacitet të plotë ka qenë viti 2016, kur bota e ka regjistruar vitin më të nxehtë ndonjëherë.

Meteorologët presin që El Nino këtë vit, i përzier me ndryshimet klimatike, do ta përballë botën me temperatura edhe më të larta.

Ekspertët janë të shqetësuar edhe se çfarë mund të ndodhë me oqeanet.

Shtrirja e El Ninos nënkupton që ujërat në lindje të Paqësorit janë më të nxehta sesa zakonisht.

Mirëpo, edhe para se të niste El Nino, në maj, temperatura mesatare në det ka qenë 0.1 për qind më e lartë.

Ky fenomen mund t’i bëjë kushtet klimatike edhe më ekstreme.

“Ne jemi në një territor të pashembullt”, ka thënë Michelle L’Heureux, meteorologe në Qendrën për Parashikime Klimatike.

Këtë vit, El Nino mund të rezultojë me humbje prej 3 trilionë dollarëve në nivel global, sipas një studimi të publikuar muajin e kaluar në gazetën shkencore Science, pasi moti ekstrem ndikon në prodhimet bujqësore, në prodhim të mallrave tjera dhe ndihmon në përhapjen e sëmundjeve.

Qeveritë në shtetet e cenueshme janë duke marrë shënime.

Peruja i ka ndarë 1.06 miliard dollarë për t’u përballur me dëmet e shkaktuara nga El Nino, derisa Filipinet – të rrezikuara nga ciklonet – e kanë krijuar një qeveri speciale për t’u përballur me atë që mund të ndodhë.

Çfarë e shkakton El Ninon?

El Nino është fenomen natyror klimatik, i cili ngroh ujërat në temperatura jonormale në lindje të Paqësorit.

Ai krijohet kur erërat që fryjnë në drejtimin lindje-perëndim, e ulin intensitetin, apo marrin drejtim të kundërt, duke e ndryshuar presionin e ajrit.

Megjithatë, shkencëtarët nuk janë 100 për qind të bindur që këto kushte rezultojnë me një fenomen të tillë.

Në periudhën 2015-2016 – kur është regjistruar El Nino-ja më e fuqishme në histori – gjallesat dhe bimët nënujore e kanë pësuar keq.

Ujërat e ngrohta në lindje të Paqësorit barten më pas të atmosferë, duke nxitur stuhi.

“Kur El Nino lëviz me ujëra të ngrohta, lëviz ku ndodhin stuhitë”, ka thënë meteorologu Affil DiLiberto.

“Kjo është dominoja e parë atmosferike që bie”.

Si ndikon El Nino në motin global?

Ky ndryshim në aktivitetin e stuhive ndikon në ajrin që lëviz nëpër gjithë botën, duke ndikuar që mot të ngjashëm të kenë edhe shumë rajone tjera që janë në atë gjerësi gjeografike.

Në kohën e aktivitetit të El Ninos, jugu i Shteteve të Bashkuara përjeton mot të ftohtë dhe të lagësht, derisa pjesë tjera në perëndim të SHBA-së dhe Kanadasë, janë më të nxehta dhe më të thata.

Aktiviteti i uraganeve bëhet më i lëkundshëm, pasi stuhitë nuk arrijnë të formohen në Atlantik, për shkak të ndryshimit të drejtimit të erës.

Mirëpo, ciklonet tropikale forcohen.

Disa pjesë në qendër dhe jug të kontinentit amerikan përballen me reshje të rëmbyeshme shiu, ndonëse rajoni i Amazonës, zakonisht vuan nga kushtet e thata klimatike.

Australia, në anën tjetër, përballet me të nxehtë ekstrem, thatësi dhe zjarre pyjore.

Por, El Nino mund ta gëzojë Gadishullin e Somalisë, i cili është përballur me pesë sezone të dështuara të shiut.

El Nino mund t’i sjellë atij rajoni më shumë shi, për dallim prej La Nina-s.

Historikisht, si El Nino, si La Nina, aktivizohen përafërsisht çdo dy deri në shtatë vjet.

El Nino zgjat 9-12 muaj.

La Nina, që zakonisht ndodh kur ujërat janë më të ftohta në lindje të Paqësorit, mund të zgjasë një deri në tre vjet.

A ndikon El Nino në ndryshimet klimatike?

Si mund të ndikojë El Nino në ndryshimet klimatike, është “pyetje e madhe kërkimore”, ka thënë DiLiberto.

Ndonëse ndryshimet klimatike bëhen më të dukshme kur ndodh El Nino – me temperatura të larta, apo shira të rrëmbyeshme – ende nuk dihet saktë nëse ndryshimet klimatike ndikojnë në vetë fenomenin.

Shkencëtarët nuk janë të sigurt nëse ndryshimet klimatike do ta ndryshojnë balancën në mes të El Ninos dhe La Ninas, për ta bërë më të shpeshtë, apo më të rrallë ndonjërin prej tyre.

Shkencëtarët kanë thënë se nëse temperaturat e oqeaneve janë duke u rritur në vazhdimësi, ka pak mundësi që cikli të ndryshojë, pasi baza mbrapa fenomenit është e njëjtë.

Megjithatë, nëse disa pjesë të oqeanit janë më të ngrohta sesa tjerat, atëherë kjo mund të ndikojë se si El Nino luan rol në ndryshim të temperaturave.

The post Si do të ndikojë fenomeni “El Nino” në motin e gjithë botës appeared first on Albeu.com.

Ekspertët, siç raportojnë mediat botërore, theksojnë kërcënimet për shëndetin e njerëzve dhe planetit dhe u bëjnë thirrje qeverive, kompanive dhe politikëbërësve që ta marrin më seriozisht krizën.

Një raport i një grupi shkencëtarësh të mbledhur në Komisionin e Tokës paraqet prova shqetësuese se planeti po përballet me kriza në rritje të disponueshmërisë së ujit, ngarkimit të lëndëve ushqyese, mirëmbajtjes së ekosistemit dhe ndotjes me aerosol.

Studimi i publikuar më 31 maj është përpjekja më ambicioze për të kombinuar shenjat vitale të shëndetit të planetit me treguesit e mirëqenies njerëzore.

Komisioni i Tokës, i themeluar nga institucionet kryesore kërkimore në botë, dëshiron që analiza të jetë shtylla shkencore e gjeneratës së ardhshme të qëllimeve dhe praktikave të qëndrueshmërisë, duke u shtrirë përtej fokusit aktual në klimën për të përfshirë indekse të tjera, duke përfshirë drejtësinë mjedisore.

Studimi vendos një seri standardesh “të sigurta dhe të drejta” për planetin që, shpjegon punimi, mund të krahasohen me shenjat vitale të trupit të njeriut, ku në vend të pulsit, temperaturës dhe presionit të gjakut, tregues të tillë si rrjedha e ujit, fosfori, vërehet shfrytëzimi dhe shndërrimi i tokës.

Standardet bazohen në një sintezë të studimeve të mëparshme nga universitetet dhe grupet shkencore të OKB-së, sipas Guardian, duke theksuar se studimi i ri tregon se situata është e vështirë pothuajse në të gjitha kategoritë.

Studiuesit kanë parë tradicionalisht efektet e ndryshimeve klimatike ose humbjen e biodiversitetit në vetë planetin, por studimi i një grupi shkencëtarësh të Komisionit të Tokës shënon një përpjekje të ekspertëve për të identifikuar pragjet përtej të cilave njerëzit do të pësojnë dëme të konsiderueshme, raporton Financial Times.

Hulumtimi identifikoi tetë pragje të sistemit të Tokës që përfshijnë klimën, biodiversitetin, ujin, ekosistemet natyrore, përdorimin e tokës dhe efektin e plehrave dhe aerosoleve.

Aktivitetet njerëzore thuhet se i kanë shtyrë këto shtatë pragje përtej një “kufi të sigurt dhe të drejtë” në zonat e rrezikut.

Sipas hulumtimit, midis 50 dhe 60 për qind e tokës duhet të mbulohet nga ekosisteme kryesisht të paprekura, një nivel që tashmë është shkelur.

I ashtuquajturi sistem i Tokës përbëhet nga shumë procese të ndërvarura që e mbajnë planetin të qëndrueshëm, por kur shqetësimet ndryshojnë banueshmërinë e tij, shkencëtarët pohojnë dhe theksojnë se kufijtë e ndryshëm të sistemeve të Tokës që renditen në kërkim janë të “ndërlidhur”.

Kjo do të thotë se tejkalimi i kufirit të sigurt për dikë mund të ketë një efekt indirekt tek të tjerët.

Për vite me radhë, bota është fokusuar në një prag kyç të ndryshimeve klimatike: kufizimin e ngrohjes globale në 1.5 gradë Celsius mbi nivelet para-industriale. Megjithatë, edhe në atë prag – i cili mund të fillojë të shkelet në pesë vitet e ardhshme – miliona njerëz do të përballen ende me “dëm të konsiderueshëm”, duke përfshirë vdekjen, zhvendosjen dhe mungesën e ushqimit dhe ujit, thekson CNN për një raport të ri të Komisionit të Tokës.

Në 1.5 gradë Celsius, autorët zbuluan se më shumë se 200 milionë njerëz mund të jenë ende të ekspozuar ndaj nxehtësisë së paprecedentë dhe më shumë se 500 milionë njerëz do të ekspozohen ndaj rritjes afatgjatë të nivelit të detit.

Ata theksuan se pragu kryesor i klimës që vendet u angazhuan në Marrëveshjen e Parisit të vitit 2015, ai që do të siguronte një botë “të sigurt dhe të drejtë”, duhet të ishte një gradë Celsius.

Megjithatë, temperatura mesatare e planetit Tokë tashmë është rritur me rreth 1.2 gradë Celsius mbi nivelet para-industriale, gjë që ka shkaktuar tashmë ndryshime katastrofike dhe vdekjeprurëse klimatike dhe moti, duke përfshirë valë më ekstreme të të nxehtit, përmbytje dhe zjarre.

Prandaj, shkencëtarët po u bëjnë thirrje qeverive, kompanive dhe politikëbërësve që ta marrin krizën më seriozisht pasi pragjet kritike të klimës janë shkelur duke lënë hapësirë më pak të sigurt dhe të banueshme për jetën në Tokë.

The post Shkencëtarët ngrenë alarmin: “Shëndeti” i Tokës në gjendje jo të mirë, më pak hapësira të sigurta e të banueshme appeared first on Albeu.com.

Ajo që Concorde arriti në mesin e modeleve të avionëve me karburant, domethënë të qenit avioni më i bukur i të gjitha kohërave, mund të përsëritej nga një avion elektrik i quajtur Alice në epokën e makinave fluturuese me bateri. Avioni elektrik i pasagjerëve përfundoi udhëtimin e tij të parë më 27 shtator 2022, në aeroportin Moses Lake në shtetin amerikan të Uashingtonit.

Alice është deri tani i vetmi aeroplan pasagjerësh i zhvilluar nga e para dhe i aftë për të fluturuar me fuqi baterie. Ai u konceptua nga Eviation, një kompani e themeluar në Izrael dhe tani e bazuar në Paqësorin Veriperëndimor të Shteteve të Bashkuara.

Avioni me nëntë vende ka një pamje shumë tërheqëse. Dizajni i tij estetik, megjithatë, është qëllimisht duke kërkuar të optimizojë karakteristikat e tij të fluturimit. Nuk gjejmë më trupin tipik me krahë dhe një bisht të ngjitur, por më tepër duket si një balenë e dobët me një hundë të prerë thellë, e rrafshuar drejt fundit dhe një trup që zvogëlohet në pjesën e pasme.

Vetë forma e avionit krijon ngritje shtesë për të ndihmuar në shkëputjen e peshës së madhe të baterive nga toka. Në bishtin në formë T-je janë instaluar dy motorë elektrikë Magni650, të cilët japin 644 kilovat secili, duke mundësuar një shpejtësi prej 407 kilometrash në orë.

Ngarkesa të rënda dhe mbushje me porosi

Problemi më i madh i fluturimit elektrik vazhdon të pengojë Alice: Bateritë janë shumë të mëdha dhe shumë të rënda dhe nuk japin energji të mjaftueshme për udhëtime efikase dhe të zgjatura.

Pas fluturimit të parë të suksesshëm, një udhëtim jo më shumë se tetë minuta, kompania uli në mënyrë drastike distancën e pritshme të udhëtimit të Alice nga 815 kilometra në 445 kilometra. Kjo do të thotë se avionët elektrikë mund të vendosen vetëm në tregje të veçanta, por megjithatë ato janë të kërkuara, tha për DW Björn Nagel, drejtor i Institutit për Arkitekturën e Sistemit në Aeronautikë (DLR) në Hamburg. “Fluturimi thjesht elektrik duket shumë joshës, pasi ka një shkallë shumë të lartë efikasiteti, afër 90% nëse i karikoni bateritë vetëm me energjinë e erës”, tha Nagel.

Dërgesat e para të Alice për klientët janë planifikuar për në vitin 2027 nëse “teknologjia e baterive evoluon ashtu siç e presim ne,” tha CEO i Eviation, Gregory Davis. Ai shtoi se certifikimi i avionit gjithashtu do të duhet të shkojë sipas planit.

Tashmë ka disa klientë të parë: Cape Air nga verilindja e SHBA-së, e cila ishte një prej klienteve të para, e angazhuar për të blerë 75 avionë Alice. Firma e çarterit të avionëve GlobalX Airlines kërkon 50. Deutsche Post ka njoftuar porosi për 12 nga versionet e ngarkesave të avionit për filialin e saj DHL.

Ekziston gjithashtu një linjë ajrore gjermane pasagjerësh në librin e porosive, Evia Aero, një startup dhe “linjë ajrore rajonale e qëndrueshme” nga Bremeni, e cila nënshkroi një mandat për të blerë 25 avionë. Në fund të vitit 2022, klienti i parë kryesor i linjës ajrore të pasagjerëve Eviation, Air New Zealand, nënshkroi kërkesën për 23 avionë elektrikë.

Nxitja e prodhimit të avionëve elektrikë është gjithashtu një fokus i grupit të kërkimit të aviacionit në Mynih, ku, për shembull, gjiganti i hapësirës ajrore Airbus po provon një sërë zgjidhjesh hibride për taksitë ajrore dhe aeroplanët e tjerë në qendrën e tij në Ottobrunn.

Jo shumë larg nga atje, Rolls-Royce Electrical është “teknologjia pioniere e qëndrueshme e avionëve elektrikë për të fuqizuar tregjet urbane dhe rajonale të qarkullimit ajror të së nesërmes”.

Laboratori i provës i kompanisë britanike të hapësirës ajrore ndodhet shumë i siguruar pas dyerve të trasha të çelikut, ku aktualisht po prodhohet një prototip i Rolls-Royce RRP200D. Motori i avionit shpresohet të nxisë revolucionin më të madh në avancimin që nga shpikja e motorit reaktiv në 1937.

Po bëhet revolucion i aviacionit?

Vetë motori nuk është vërtet mbresëlënës, një unazë metalike aq e madhe sa një rrotë vagoni me një lloj bobine me pesë krahë që rrotullohet brenda timonit. Ky është rotori me magnet dhe kushineta, dhe që tregon një shkallë thuajse të pabesueshme minimalizmi, krahasuar me përbindëshat komplekse të motorëve të avionëve me djegie, të përbërë nga rreth 18,000 pjesë lëvizëse. Në një motor avioni elektrik, ka vetëm 18 pjesë lëvizëse, duke nënvizuar ndryshimin dramatik mbi të cilin po punojnë Rolls-Royce dhe industria e aviacionit.

Kërkimi për një aeroplan të qëndrueshëm me bateri ka përparuar paksa, por modelet ekzistuese të avionëve janë ende shumë larg aftësisë për të përballuar operacionet e përditshme të fluturimit. Ndryshe nga industria e makinave, është ende e pamundur të forcohen avionët me fuqinë e gjelbër për të arritur qëllimin ambicioz të industrisë për fluturime më miqësore ndaj klimës deri në vitin 2035.

“Për sa i përket avionëve elektrikë të pasagjerëve, ne jemi shumë pesimistë”, tha Nagel.

Në Rolls-Royce, megjithatë, inxhinierët janë më optimistë. Nga viti 2026, ata shpresojnë të ofrojnë dy nga motorët e tyre RRP200D për transportuesin rajonal norvegjez Wideroe, i cili dëshiron të operojë një aeroplan me helikë të ndërtuar në Itali me nëntë vende të quajtur Tecnam P-Volt në fluturimet e planifikuara. “Nëse është i suksesshëm, motori do të gumëzhijë lehtë,” tha Stefan Breunig, kreu i strategjisë në Rolls-Royce Electrical, duke shtuar se studiuesit aktualisht po testojnë një gjenerator 2.5 megavat që supozohet të fuqizojë avionë më të mëdhenj rajonalë me deri në 50 vende.

Probleme të vazhdueshme të baterisë

Fillimisht, avioni elektrik i lehtë P-Volt i Tecnam nuk do të jetë në gjendje të fluturojë më shumë se 150 kilometra me një bateri plotësisht të ngarkuar, duke përfshirë një rezervë energjie të detyrueshme prej 30 minutash. Kjo mund të jetë e mjaftueshme për të shërbyer disa rrugë me distanca të shkurtra në Norvegji, por do të kishte pak përdorim diku tjetër.

“Unë jam skeptik për fluturimet elektrike për shkak të kufizimeve të rrezes,” tha për DW Lars Enghardt, drejtor i Institutit të Motorëve Aero Elektrifikuar të DLR në Cottbus. Enghardt tha se DLR nuk parashikon “bateri me densitet energjie të rritur ndjeshëm në të ardhmen e afërt”.

Kufizimet e rrezes së shtytjes thjesht elektrike, tha ai, do të ofronin mundësi të kufizuara në tregje të veçanta si Norvegjia. Por, në rrugë më të gjata me avionë më të mëdhenj, konceptet hibride-elektrike mund të jenë mënyra për të avancuar më tej.

Pikëpamja skeptike e Enghardt për fluturimet elektrike nuk po e pengon, megjithatë, shefin e teknologjisë së Rolls-Royce, Grazia Vittadini, i cili tha për DW se prodhuesi i motorëve reaktiv është “serioz” për fluturimet elektrike. “Ne do të gjejmë aplikacione të dobishme për të, hap pas hapi,” tha Vittadini, i cili është nga Italia dhe dikur ka punuar për Airbus.

Vittadini parashikon mundësi të mëdha deri në vitin 2030. “Ne do të shohim avionë tërësisht elektrikë me deri në 30 vende që fluturojnë,” tha Vittadini. “Për ne,” shtoi ajo, “Norvegjia do të jetë kryesuesja absolute në Evropë”./DW/

The post A janë gati të fluturojnë avionët elektrikë? appeared first on Albeu.com.