Pas tre ditësh çmime Nobel për nder të punës në shkenca, çmimi i Letërsisë është shpallur nga Komiteti Nobel në Akademinë Suedeze.
Autorja koreano-jugore Han Kang ka fituar çmimin Nobel për Letërsinë e këtij viti “për prozën e saj intensive poetike që përballet me traumat historike dhe ekspozon brishtësinë e jetës njerëzore”

Sipas Akademisë, krijimtaria e saj “përballet me trauma historike dhe grupe rregullash të padukshme dhe, në secilën prej veprave të saj, ekspozon brishtësinë e jetës njerëzore. Ajo ka një vetëdije unike për lidhjet midis trupit dhe shpirtit, të gjallëve dhe të vdekurve dhe në stilin e saj poetik dhe eksperimental është bërë një novator enë prozën bashkëkohore”.

Ajo më parë ka fituar çmimin Man Booker Ndërkombëtar për letërsi në vitin 2016 për “Vegjetarian”, një roman për prejardhjen e një gruaje në sëmundje mendore dhe neglizhencë nga familja e saj. Ishte i pari nga librat e saj që u botua në anglisht.

Publikime të tjera përfshijnë “Leksionet greke” të vitit 2011, “Libri i bardhë” i vitit 2016 dhe “Ne nuk ndahemi” të vitit 2021.

The post Çmimi Nobel në Letërsi, hera e 18-të që e fiton një grua, kush është autorja koreano-jugore, Han Kang appeared first on Albeu.com.

Studiuesit në Universitetin e Wilmington në Karolinën e Veriut kanë gjetur një degë të Nilit nën rërën e shkretëtirës që ka të ngjarë të shërbejë si një rrugë ujore për të transportuar blloqe të mëdha guri dhe materiale të tjera të nevojshme për ndërtimin e piramidave.

Për vite me radhë, arkeologët kanë spekuluar se egjiptianët e lashtë përdorën një rrugë ujore për të transportuar blloqet masive prej guri dhe materiale të tjera të nevojshme për ndërtimin e piramidave. Megjithatë, vendndodhja e saktë nuk dihej deri më tani.

Studiuesit përdorën një kombinim të të dhënave satelitore të radarëve, anketave gjeofizike dhe sondazheve të tokës për të hartuar këtë rrjedhë të fshehur ujore.

Dega e sapo zbuluar e lumit Ahramat, e quajtur sipas fjalës arabe për piramidë, shtrihet për rreth 64 kilometra dhe u zbulua me ndihmën e të dhënave satelitore dhe testeve gjeofizike. Besohet se ka ndërtesa dhe tempuj të panumërt të fshehur përgjatë rrjedhës së saj, të cilat ende nuk janë zbuluar.

Mbeten të paqarta arsyet pse kjo degë tha apo u zhduk. Me shumë mundësi, për këtë ka kontribuar periudha e gjatë e thatë, për shkak të së cilës rëra e shkretëtirës groposi ngadalë shtratin e lumit, sipas shkencëtarit Eman Goneim, raporton Euronews.

Jeta e shoqërive antike varej nga lumenjtë

Arkeologët kanë dyshuar prej kohësh se egjiptianët përdorën rrugë ujore për të transportuar blloqe të mëdha guri të nevojshme për ndërtimin e piramidave.

“Por askush nuk ishte i sigurt për formën, madhësinë ose afërsinë e asaj rruge ujore me vendin e piramidave”, i tha Goneim AFP.

Piramidat në Giza qëndrojnë në një pllajë rreth një kilometër larg brigjeve të lumit dhe shumë prej tyre kishin shtigje ceremoniale që kalonin përgjatë lumit dhe të çonin në tempuj.

Zbulimi mund të japë gjithashtu një përgjigje për pyetjen se pse piramidat u ndërtuan në vende të ndryshme.

“Rrjedha e ujit dhe shtrati i tij ndryshuan me kalimin e kohës, kështu që dinastia e katërt e mbretërve mori vendime shumë të ndryshme në krahasim me dinastinë e 12-të. Zbulimi më kujtoi lidhjen e ngushtë midis gjeografisë, klimës, mjedisit dhe sjelljes njerëzore”, tha Goneim.

The post Zbulohet misteri më shumë se 4000-vjeçar: Si u ndërtuan piramidat e Gizës? appeared first on Albeu.com.

Forma e lëngshme e merkurit është veçanërisht e rrezikshme sepse avullon në temperaturën e dhomës. Dhe kur avullohet, ai e mbush ajrin me atome të vogla, të padukshme të merkurit, të cilët janë edhe pa aromë dhe të tretshëm në vajra ose yndyrna.

Nëse avulli i merkurit thithet, ai absorbohet lehtësisht nga trupi, ku fillimisht futet në mushkëri dhe prej andej në gjak dhe në tru. Është një helm nervor që mund të shkaktojë çrregullime të gjumit, agjitacion dhe paralizë. Ekspozimi ndaj merkurit mund të shkaktojë një çrregullim neurologjik të quajtur erethism mercurialis, i cili mund të shkaktojë nervozizëm dhe depresion.

Edhe një termometër i prishur mund të çojë në helmim me merkur. Mund të jetë veçanërisht e rrezikshme në dhomën e fëmijëve nëse merkuri i lëngshëm depërton në çarje dhe qoshe dhe lihet i patrazuar për t’u avulluar.

Në Bashkimin Evropian, “instrumentet matëse” të merkurit si termometrat janë ndaluar prej kohësh. Në rajone të tjera, si Shtetet e Bashkuara dhe Azia, disa termometra me merkur përdoren ende në industri, por ato po hiqen gradualisht.

Ndërsa merkuri konsiderohet shumë helmues sot, mjekët në fund të shekullit të 19-të u dhanë pacientëve sasi të konsiderueshme të këtij elementi për të trajtuar pengesat e zorrëve.

Si avull, merkuri thithet si atome individuale dhe absorbohet shpejt nga mushkëritë ku fillojnë të zhvillohen efektet e tij helmuese. Megjithatë, nëse pini merkur, pothuajse asnjë prej tij qëndron në sistem dhe është më pak i rrezikshëm për shëndetin sesa nëse e thithni atë.

Por, cfare dhet të bëni, nëse ju thyhet një termometër në shtëpi?

Në fillim, largoni fëmijët dhe kafshët shtëpiake nga zona. Më pas, vishni doreza, merrni një qese letre dhe mblidhini copat me kujdes.

Ne asnjë rast, mos përdorni fshesën e korentit për të pastruar grimcat e termometrit.

Grimcat e mbledhura të mërkurit mblidhni me një fletë letre ose kartoni dhe hidhini në një qese tjetër letre dhe mbështilleni dhe futeni në një qese tjetër plastike.

Më pas sigurohuni që zona ku është thyer termometri është e pastër.

The post Thyerja e termometrit, sa i rrezikshëm është mërkuri (zhiva)? appeared first on Albeu.com.

Riti i Ditës së Verës është një nga festat më popullore, më të përgjithshme, më të lashta dhe nga më origjinalet. Thuhet se Dita e Verës është festë e veçantë e qytetit të Elbasanit por pavarësisht kësaj kjo festë kremtohet në të gjithë Shqipërinë.

Në foto shihen gra e burra duke kërcyer. Sipas DRTK Korçë, vallet rituale të Ditës së Verës janë valle të krijuara enkas për këtë ditë dhe përfshihen në një nën-ndarje të rëndësishme siç është ajo e valleve të festave kalendarike.

Këto valle, si pjesë e rëndësishme e këtij rituali janë dokumentuar dhe në fotografinë e Kristaq Sotirit, pikërisht në Dardhë, në sheshin e fshatit. Çdo vit fshati i Dardhës me rastin e kësaj feste mblidhte shumë njerëz të cilët shijonin vallet e ndryshme të kërcyera nga valltarët dardharë. /ATSH/

The post FOTOT E RRALLA/ Vallet rituale të Ditës së Verës në Dardhën e vitit 1932 appeared first on Albeu.com.

Emërtimi vjen për nder të Aleksandrit të Madh, mbretit Maqedonas, që ndryshe quhet edhe Leka i Madh ndër shqiptarët, por kryesisht emërtimi vjen në nderim të feudalit shqiptar Lekë Dukagjini.

Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave pak ditë më parë u shpreh se sa i përket prejardhjes së emrit të monedhës shqiptare, ka diskutime të shumta. Sipas hipotezës së studiuesve italianë në botimet e viteve ’30 dhe ’40, emërtesa derivon nga emri i heroit tonë kombëtar, Skënderbeut.

Ndërkaq, ka të tjera hipoteza që diktojnë se emërtesa është vënë në nderim të Aleksandrit apo të Lekës së Madh. Sipas bisedimeve parlamentare në 1922, mes propozimeve kanë qenë “Skënder ose Shqipe”. Deri në vitin 1947, kur u miratua dekretligji përkatës, kartëmonedhat “Frang” do të ishin paralelisht në qarkullim me njësinë monetare të Lekut. Monedha shqiptare Lek doli në qarkullim për herë të parë në shkurt të 1926-s. Ajo e mori emrin nga Aleksandri i Madh, emri i të cilit shpesh shkurtohet në “Leka” në gjuhën shqipe.

Portreti i Aleksandrit shfaqet në pjesën e përparme të monedhës 1 Lek ndërsa pjesa e prapme e tij e tregon atë mbi kalë. Emri “qindarkë’ rrjedh nga fjala shqipe “qind” që do të thotë një qind. Leku është emëruar në nderim të Lekës së Madh. Emri qindarkë vjen nga gjuha shqipe 100, pra (një qind). Kështu që qindarka e ka kuptimin e njëjtë me “centime”, “cent”, “centesimo”, “eurocent”, etj. Deri më 1912, Shqipëria përdorte Lira osmane, valutën otomane. Pas pavarësisë, një periudhë e kaosit politik vonoi paraqitjen e një valute kombëtare deri më 1926. Gjatë kësaj kohe, shumë valuta të jashtme qarkulluan në vendin tonë, veçantërisht ato të Unionit Monetar Latin.

Disa para në letër u prodhuan gjatë kësaj kohe. Kartëmonedhat u prodhuan për Beratin, Gjirokastrën, Korçën, Shkodrën dhe Vlorën. Denominimet përfshinin para dhe grosh (baraz me nën-njësitë e lirës Turke), Lirës italiane, “franga argjent”, “frankës”, “qint”, “qindtar” dhe “skender”. Shihni “Franga Korçare”, “Skender Korçar” dhe “Franku Vlonjat” për më shumë. Emërtimi vjen për nder të Aleksandrit të Madh, mbretit maqedonas, që ndryshe quhet edhe Leka i Madh ndër shqiptarët, por kryesisht emërtimi vjen në nderim të feudalit Shqiptar Lekë Dukagjini.

Leku ka qënë në prerje ari, argjendi dhe bronzi. Në vitin 1926, Banka Kombëtare e Shqipërisë prezantoi kartëmonedhat në vlerat 1, 5, 20 dhe 100 franga ari. Në vitin 1939, kartëmonedhat u emetuan në vlerat 5 dhe 20 franga. Ato u ndoqën në vitin 1944 nga kartëmonedhat 2, 5, 10 Lek dhe 100 franga. Në 1945, Banka a Shqipërisë emetoi më shumë kartëmonedha të Bankës në vlerat 10 Lek, 20 dhe 100 franga. Kartëmonedha të rregullta u emetuan edhe gjatë vitit 1945 në vlerat 1, 5, 20, 100 dhe 500 franga. Në vitin 1947, doli Dekretligji nr. 445, datë 7.7.1947 “Mbi heqjen nga qarkullimi të banknotave të quajtura franga dhe emetimin e një emisioni të ri”, si njësia bazë e monedhës në vend të Frangut u caktua Leku.

Sipas “Wikipedia”, në 1947, Leku u adoptua si vlera kryesore me kartëmonedhat 10, 50, 100, 500 dhe 1000 lekë. Nën drejtimin e Benito Musolinit, Italia pushtoi Shqipërinë dhe emetoi një seri të re monedhash në vitin 1939 në vlerat 0.20, 0.50 dhe 1 Lek prej materiali të çeliktë të pandryshkur. Si dhe monedha argjendi 2, 5 dhe 10 Lek. Monedhat dolën në qarkullim deri në 1941 dhe kanë portretin e mbretit italian, Victor Emmanuel III, në pamjen e përparme, si dhe shqiponjën italiane dhe sqeparin në pjesën e mbrapshme. Në 1947, pak pasi partia komuniste erdhi në fuqi, monedhat më të vjetra u tërhoqën nga qarkullimi dhe u paraqitën zinku ½, 1, 2 dhe 5 Lek. Të gjitha këto përshkruanin simbolin kombëtar socialist. Kjo seri u prodhua përsëri në 1957 dhe u përdor deri në vitin 1965 kur ndodhi edhe reforma e monedhës.

LUFTA

Në Shqipëri, në vitet pas Luftës së Parë Botërore, ishte një rrëmujë e vërtetë për sa u përket prerjes së monedhave, të cilat ishin edhe lokale, p.sh., kartëmonedha e hedhur në qarkullim në Bashkinë e Vlorës në vlerën e 50 qind karte, kishte figurën e Ismail Qemalit, ajo e Bashkisë së Korçës ishte ende kartëmonedha që hodhën francezët; në shkallë vendi kishin filluar prerjet 20-she dhe 5-she franga, si dhe monedha metalike prej nikeli me figura e simbole nga më të ndryshmet. Ekonomistë vendas dhe specialistë të huaj dhanë alarmin se nuk mund të ecej më me këtë gjendje.

Në këto kushte në parlamentin shqiptar, në vitin 1923 u diskutua për një monedhë shqiptare, të emërtuar me një emër shqip. Propozimi erdhi nga vetë Zogu, dhe po vetë ai tha edhe emrin që do të mbante monedha në të ardhmen. Do ta quajmë Lek, tha ai, në nder të Aleksandrit të Madh të Maqedonisë. Po pse propozoi Zogu që kartëmonedha jonë të mbante emrin e Aleksandrit të Madh? Të gjithë prijësit shqiptarë e kanë patur idhull Aleksandrin e Madh. Pirua i Epirit shkonte deri atje sa të thoshte se kishte lidhje gjaku me Lekën. Skënderbeu i mori emrin Iskander dhe simbolet, brirët e dhisë. Viti 1949-1957. Janë realizuar prerjet e kartëmonedhave 10, 50, 100, 500 dhe 1000 Lek. Karakteristikë e tyre është se vazhdojnë të mbajnë portrete partizanësh, portrete Skënderbeu. Në disa prej tyre kemi portretin e një korrëse gruri, të një traktori me goma që ngarkon demek gruri, të shtyllave të tensionit të lartë, të një minatori me pistoletë, etj. Këtu fillojnë të pasqyrohet puna dhe aktiviteti i shoqërisë socialiste. Është një karakteristikë që portreti i Enver Hoxhës nuk është në asnjë monedhë dhe në asnjë kartëmonedhë.

Pas vitit 1957, janë bërë një sërë prerjesh të tjera. Në 1964, u këmbye Leku nga i vjetër në Lek i ri dhe u realizuan prerjet e 1, 3, 5, 10, 25, 50 dhe 100 Lek. Për herë të parë është prerë kartëmonedhë 3 dhe 25-lekëshe. Pas vitit 1992, u realizuan një seri prerjesh të reja në monedhë dhe në kartëmonedhë. Kartëmonedhat e reja kanë më shumë elemente sigurie se kartëmonedhat e mëparshme.

The post Historia e lekut/ Nga e ka prejardhjen monedha shqiptare! Nga emri i Skënderbeut, Aleksandrit apo Lekës së Madh! appeared first on Albeu.com.

Fakte rreth fëstëkut:

Pema e fëstëkut rritet deri në rreth 20 metra e gjatë dhe ka nevojë për pak ose aspak shi dhe duhet të ketë nxehtësi të lartë. Çuditërisht, në Iran, pretendojnë se kanë pemë fëstëku 700-vjeçare! Një pemë e re merr 7 deri në 10 vjet që të piqet dhe të japë fryte.

Të gjitha lëvozhgat e fëstëkut janë natyralisht ngjyrë bezhë. Disa kompani i ngjyrosin arrat me ngjyrë të kuqe ose jeshile.

Kalifornia prodhon rreth 300 milionë paund fëstëkë çdo vit, që përbën 98 për qind të prodhimit të Amerikës.

Lëvozhgat e fëstëkut zakonisht ndahen natyrshëm kur piqen.

Kokrrat shpesh hahen të plota, të freskëta ose të pjekura, ose të kripura ose të pakripura.

Në Lindjen e Mesme, njerëzit e quajnë fëstëkun arrë e qeshur.

Në Kinë, njerëzit e quajnë fëstëkun arrë e lumtur.

Përfitimet shëndetësore

Fistikët janë një burim i shkëlqyer i vitaminës B6, bakrit dhe manganit dhe një burim i mirë i proteinave, fibrave, tiaminës dhe fosforit. Provat shkencore sugjerojnë, por nuk vërtetojnë se ngrënia e 42.5 g në ditë e shumicës së arrave, si p.sh. fëstëkët, si pjesë e një diete të ulët në yndyrna të ngopura dhe kolesterol, mund të zvogëlojnë rrezikun e sëmundjeve të zemrës.

The post Sot Dita Botërore e Fëstëkut, ja disa fakte që nuk i dinit për stikat! appeared first on Albeu.com.

Viktor Hygo lindi në Besançon më 26 shkurt të vitit 1802, ishte dramaturg, poet dhe shkrimtar francez, i konsideruar si “Babai i Romantizmit”, “Poet Kombëtar i Francës” si dhe Figurë dominuese në letërsinë franceze të shekullit XIX.

Veprat e tij më të njohura janë romani “Te mjerët”, e cila e beri të njohur edhe jashtë Francës, “Punëtoret e detit”, “Njeriu që qesh” etj.

Më poshtë, gjeni disa nga thëniet e tij më të mençura:

Mos i edukoni fëmijët tuaj të jenë të pasur. Mësoni ata të jenë të lumtur, kështu që ata do të njohin vlerën e gjërave dhe jo çmimin.

Femrat mbajnë mend vetëm meshkujt që i kanë bërë të qeshin; meshkujt vetëm femrat që i kanë bërë të qajnë.

Asnjë ushtri nuk mund të përballojë forcën e një ideje, koha e së cilës ka ardhur.

Kush hap dyert e një shkolle, mbyll dyert e një burgu.

Mund t’u rezistosh pushtuesve, por jo ideve.

I shtypuri që e pranon shtypjen, bëhet bashkëpunëtor.

Njerëzve s’u mungon forca, por vullneti.

Lumturia ekstreme është kur të duan për atë që je, ose kur të duan pavarësisht se kush je.

Ka një spektakël më madhështor se deti: është qielli. Ka një spektakël më madhështor se qielli: është shpirti.

Po të mos ishte femra, diamantet do të ishin gurë të rëndomtë.

Melankolia është gëzimi i të qenët i trishtuar.

Njerëzit duhet ta kenë korruptuar pak natyrën, pasi nuk linden ujqër dhe u bënë të tillë.

Është e lehtë të jesh i mirë; të jesh i drejtë është e vështirë.

The post 26 shkurti – ditëlindja e Viktor Hygo. Shprehje të papërsëritshme nga shkrimtari i njohur appeared first on Albeu.com.

Ata mund të jetojnë deri në 12 vjet.Kështu që është mirë të mendoni nëse mund të kujdeseni për ta për këtë kohë përpara se të merrni lepuj.

Ata janë mjeshtër të dëgjimit ku shumica e tyre mund t’i kthejnë veshët 180 gradë. Ky rrotullim mund të përcaktojë vendndodhjen e saktë të një tingulli.

Edhe shikimi i tyre nuk është i keq.Lepujt kanë vizion pothuajse 360 gradë, por lindin me sy të mbyllur.

Ata janë më afër lepujve të egër sesa mund të mendoni.Këto kafshë shtëpiake mund të vijnë me ngjyra dhe raca të zbutura, por këndvështrimi i tyre për botën mbetet shumë i afërt me atë të të afërmve të tyre të egër.

The post Fakte interesante për lepujt që nuk ju kishte shkuar mendja ! appeared first on Albeu.com.

Ishte teleskopi hapësinor TESS që zbuloi këtë planet të ri. Orbita e tij rreth yllit të kuq e bën më të lehtë për shkencëtarët ta gjurmojnë atë, dhe kështu ta studiojnë atë. NASA planifikon të studiojë më tej planetin, duke përdorur teleskopin James Webb, për të parë se sa më shumë mund të mësojmë rreth veçorive të tij.

E quajtën TOI-715b -po, pasi ka një diametër rreth një herë e gjysmë më shumë se diametri i Tokës dhe ndodhet strategjikisht brenda zonës “konservative” të banueshme që rrethon yllin qendror.

Sipas NASA-s, një sërë faktorësh duhet të arrijnë një marrëveshje, por gjërat duken optimiste.

The post Toka e re? NASA ka zbuluar një planet që mund të ketë jetë appeared first on Albeu.com.

Mbledhës i folklorit të Matit dhe i objekteve etnografike, ai punoi për ngritjen e bibliotekës së parë në Mat më 1967, dhe më pas për hapjen e një muzeu të qytetit.

Në vijim ai ndoqi gërmimet arkeologjike në kodërvarreza tumulare dhe varreza shpellore. Materialet e tij kërkimore janë botuar në organet e Institutit të Arkeologjisë dhe të atij të Monumenteve.

Emra të njohur si Selim Islami, Frano Prendi apo Muzafer Korkuti kanë vlerësuar kërkimet e Dilaver Kurtit dhe kontributin e tij për zbulimin e kulturës ilire të Matit .

The post Njeriu që zbuloi kulturën ilire të Matit, botohen tre libra të Dilaver Kurtit për folklorin e etnografinë appeared first on Albeu.com.